Ինչ ՞ է հեթանոսությունը

Ինչ ՞ է հեթանոսությունը:

Կրոն և կրոնական ծեսեր, այս արտահայտությունը, առանձին ժողովուրդների հոգևոր և հոգևոր գործունեության այս արտացոլումը զարգացել են նույնքան բազմազան, որքան կյանքի և պետության ձևերը: Խորը ոգով և զգացումով արմատացած, կրոնը, ներառյալ հեթանոսությունը, բխում է մարդկային հոգու ցանկությունից ՝ հաղորդակցվելու իր հոգևոր, ինքնատիպ աղբյուրի հետ, բնության արտաքին ուժի առջև ներքին դողալուց, երկրային փոթորիկների մեջ ավելի բարձր ուժերից և մարդկային անբավարար ուժերից կախվածության զգացումից: կյանքի Այդ իսկ պատճառով կրոնն, ըստ էության, ոչ միայն մեր ներքին կյանքի մի կողմն է, այլև ամբողջ կյանքի ամբողջությունը. Սա այն աստվածային կայծն է, որից բխում է ողջ հոգևոր գործունեությունը, այն հողը, որի վրա առաջանում է ոգու ամբողջ գույնը:

Որքան մոտենում են մարդիկ բնությանը իրենց ընդհանուր զարգացման մեջ, որքան պարզ է նրանց ապրելակերպն ու զբաղմունքը, այնքան ավելի սահմանափակ են իրենց մտքի հորիզոնները, որքան ավելի շատ է նրանց հոգևոր կյանքը միավորվում կրոնի հետ, այնքան ավելի կրոնական են դառնում նրանց մեկնումները հոգու ներքին աշխարհի համար `նույն գործունեության բացառիկ առարկան, որպես ֆիզիկական կյանքի ամենօրյա գործունեություն, այնքան ավելի շատ կրոնական և արտաքին պարտականություններ են վերաճում մի ուժեղ ամբողջության ՝ հաղորդելով մարդու ձեռքի գործերին ավելի բարձր, աստվածային սրբություն: Գործնական և կրոնական կյանքի այս փոխհարաբերություններում արմատավորված է կրոնների էությունը: Հեթանոսները երկրպագում էին աստվածային ուժերին, որոնք դրսևորվում էին իրենց բնույթով և հաղորդակցում էին երկրային ուղղությունն ու նպատակը: տեսնելով դրանց դրսևորումը հիմնականում արևի տակ, տալիս են լույս և կյանք, բույսերի թագավորության ծաղկման և թուլացման մեջ, հեթանոս ժողովուրդը նրանց համարում էր անձնական էակներ,

Բայց և՛ հեթանոսական կրոնական ներկայացուցչությունների ձևավորման մեջ, և՛ զոհաբերությունների, և՛ ծեսերի ժամանակ մեծ տարբերություն գտավ այն մարդկանց միջև, ովքեր շնորհված են բնության կողմից, զարգացման ավելի բարձր կարողությամբ, և այն կոպիտ ցեղերը, որոնց համար հասանելի են երկրային կյանքի մեկ շահ և մեկ զգայական սենսացիաներ: Այսպիսով, Աֆրիկայի և Կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդները, որոնք բնությանը ամենամոտ են, հագցրեցին իրենց առաջնայինը, որը տրված էր զգայական աշխարհի կողմից, աստվածության հասկացությունները չմշակված ձևերով պտղի մեջ, երկրպագելով այս հասկացությունները կենդանիների կամ անասուն առարկաների տեսքով `հազվադեպ մարդկային ձևով:

Գիրը և արվեստը Հին Արևելքում

Պետությունների ձևավորումով տարբեր երկրներում ստեղծվեցին գրային համակարգեր:

Ինչու էր անհրաժեշտ գիրըՀնադարյան մարդը մտապահում էր այն, ինչ անհրաժեշտ էր իրեն առօրյա կյանքում: Սակայն վիճակը սկսեց փոխվել, երբ առաջացավ պետությունը: Անհրաժեշտ էր հաշվառել ստացված բերքը, պալատների և տաճարների պահեստներում կուտակվող մթերքի և այլ իրերի քանակը, հարկերը և այլն: Այս ամենը հնարավոր չէր հիշել:  Պետությունների ձևավորումով տարբեր երկրներում ստեղծվեցին գրային համակարգեր: Հին Արևելքի շատ ժողովուրդներ ունեին իրենց գիրը: Դրանք միմյանցից տարբերվում էին ոչ միայն արտաքին տեսքով, այլև նշանների իմաստներով: 

Եգիպտական գաղափարագիրը Հույն պատմիչ Հերոդոտոսը Եգիպտոսում տաճարների պատերին տեսել էր բնության տարբեր երևույթներ և առարկաներ պատկերող գրային նշաններ: Քանի որ այդ գրից օգտվում էին տաճարների քրմերը, նա այն անվանեց հիերոգլիֆ, այսինքն՝ «սրբազան գիր»: Եգիպտական գիրը ստեղծվեց Ք.ա. IV հազարամյակի վերջին: Այն բաղկացած էր ավելի քան 700 նշանից: Սկզբում յուրաքանչյուր նշան նշանակում էր որևէ բառ կամ նույնիսկ նախադասություն: Հետագայում նշանները սկսեցին արդեն արտահայտել վանկեր: 

Միջագետքյան սեպագիրը Ք.ա. IV հազարամյակի վերջին շումերները ստեղծեցին գաղափարագիրը: Այն իր տեսքով և բովանդակությամբ նման էր եգիպտական հիերոգլիֆներին: Կավի կամ քարի վրա դժվար էր կլորավուն նշաններ նկարելը: Ուստի ժամանակի ընթացքում գաղափարագիրը պարզեցվեց: Նշանները աստիճանաբար կորցրին իրենց սկզբնական տես շքը: Դրանք սկսեցին նման վելսեպերից բաղկացած նշանախմբերի: Այդ գիրը գիտնականներն անվանել են սեպագիր: Սեպագիրն ուներ մոտ 600 նշան: Դրանք արտահայտում էին մեկ կամ ավելի բառեր և վանկեր: Սեպագիրը փոխ առան շատ ժողովուրդներ՝ հարմարեցնելով իրենց լեզուներին: Ք.ա. III հազարամյակում Շումերում և Աքքադում մեծ ուշադրություն էին դարձնում երեխաների կրթությանը: Տաճարներին կից գործում էին դպրոցներ, որտեղ երեխաներին սովորեցնում էին գրել, կարդալ, երգել, նվագել: Շրջանավարտը պարտավոր էր տիրապետել այն ժամանակներում հայտնի բոլոր բնական գիտություններին, իմանալ այս կամ այն աշխատանքային գործունեության նրբությունները և կազմակերպել այն: Կարևոր էր անգիր իմանալ բոլոր կրոնական ծեսերը, ինչպես նաև կարողանալ կազմակերպել դրանց անցկացումը: 

Գրականություն Հին Արևելքում բարձր զարգացման հասան հոգևոր մշակույթի բազմաթիվ ուղղություններ: Դրանց շարքում առանձնահատուկ տեղ ունի գեղարվեստական գրականությունը: Գեղարվեստական ստեղծագործություններն առավելապես կրոնական և առասպելական բնույթ ունեին: Դրանք պատմություններ են աստվածների և առասպելական հերոսների մասին, ինչպես նաև աղոթքներ: Օրինակ՝ շումերները պատմություններ էին ստեղծում իրենց աստվածների և նշանավոր արքաների հիշարժան գործերի մասին: Դրանք գրի էին առնվում և կրոնական տոների ժամանակներ կայացվում տաճարում հավաքված մարդկանց: Այդպիսի ստեղծագործություններ կային նաև մյուս ժողովուրդների մոտ: 

 Ճարտարապետություն և քանդակագործություն Հին Արևելքի ճարտարապետական կառույցներն աչքի են ընկնում իրենց վիթխարի չափերով: Դրանք ընդգծում էին արքայական իշխանության աստվածային բնույթը և անսասանությունը: Այդպիսի յուրաքանչյուր կառույցի շինարարությունը տևում էր տասնամյակներ և երբեմն ավարտվում հաջորդ արքայի օրոք: Շինությունների ներքին հարդարանքն աչքի էր ընկնում մեծ շքեղությամբ: Տաճարներում տեղադրվում էին աստվածների և մահացած արքաների հոյակերտ արձաններ: Իսկ տաճարների պատերը զարդարվում էին բարձրաքանդակներով և որմնանկարներով: Հին Արևելքի երկրներում առանձնահատուկ նշանակություն ուներ քանդակագործությունը: Պահպանվել են աստվածների, արքաների, զանազան առասպելական էակների հազարավոր մեծ ու փոքր արձաններ: Դրանցով զարդարված էին արքաների և ազնվականների պալատները, ինչպես նաև տաճարները և պաշտամունքի մյուս կենտրոնները: Քարե արձանը զարդարվում էր թանկարժեք քարերով և մետաղներով: Աստծու և արքայի արձանը պետք է այնպիսի տեսք ունենար, որ մեկընդմիշտ տպավորվեր տեսնողի մոտ:

Միկենյան քաղաքակրթություն

Տեքստային վկայություններ

Պաշտոնական գրառումները Բրոնզի դարն ապրած այլ կայսրությունների, ինչպես նաև Անատոլիայում ապրող խեթերի մասին Ք. ա. 1400-1200 թվականների տարբեր հիշատակությունները, նշում են Ահհիյավա անունով երկրի մասին։ Ժամանակակից գիտությունը հիմնվում է տեքստային վկայության վրա. կան նոր մեկնաբանություններ, գրառումներ, հնագիտական ուսումնասիրություններ այս ժամանակաշրջանի ընթացքում Միկենյան Անատոլիայի կապերի մասին։ Ահհիյավան պետք է նշված լինի Միկենյան աշխարհի (Աքայացիների երկիր) կամ նրա մի մասի մասին վկայությունում[4][5]։ Այս ժամանակաշրջանում եղել են լրացուցիչ տեղեկություններ` որոշ նյութեր, որոնք հնարավոր չափով անդրադարձել են միկենյանների կողմից հիմնված բնակավայրերին կամ Միկենյան քաղաքական վերահսկողության տակ գտնվող շրջաններին[6]։ Ահհիյավայի հետ մեկտեղ նմանատիպ արձանագրություններ են հայտնաբերվել 12-րդ դարում. դրանք եգիպտական արձանագրություններ են։ Այնտեղ Էկվիշը նշվում է որպես Ծովի Ժողովուրդների երկիր։

Պատմություն

MaskOfAgamemnon

Մահվան դիմակ` որպես Ագամեմնոնի դիմակ։ Մ. թ. ա. 16-րդ դար։ Հավանաբար Միկենյան Հունաստանի ամենահայտնի արվեստի գործը։

Վաղ և միջին հելլադական ժամանակաշրջանում Մինոսյան Կրետեի ազդեցության տակ հասարակության մեջ կազմակերպվում և զարգանում է Միկենյան մշակույթը[7]։ Միջին Բրոնզի դարի վերջում(մ. թ. ա. 1600) էական տեղաշարժ է նկատվում բնակչության աճի և բնակավայրերի առաջացման մեջ։ Այդ դարաշրջանում հյուսիսային մայրցամաքային Հունաստանի իշխանությունների կենտրոններում գերակշռում էր ռազմիկների դասը։ Այդ ժամանակաշրջանի բնակարանները վաղ շրջանի մեգարոն տիպի կառույցներ էին։ Որոշ բարդ կառուցվածքներ դիտվում են որպես ուշ շրջանի պալատների նախատիպեր։ Քաղաքները կառուցելուն զուգընթաց` կանգնեցվում էին նաև պաշտպանական պատեր[8]։

Բաբելոն

Հայոց բազմահազարամյա պատմության ժամանակահատվածում մենք շատ հարևաններ ենք ունեցել, որոնք անհետացել են պատմության թատերաբեմից: Հազարամյակներ առաջ մեր հարավային հարևանն է եղել Բաբելոնի կամ Նաբաթեական թագավորությունը: Հայաստանի և Բաբելոնի հարաբերությունները վաղնջական շրջանից են գալիս, երբ մեր նախնի Հայկ Նահապետն իր եռաթև նետով սպանեց Բաբելոնի տիրակալ Բելին ու հիմք դրեց հայոց պետականության:

Համմուրաբի արքան աշխարհին հայտնի առաջին օրենսդիրն է: Մ.թ.ա. 1790 թ. նա օրենքների ժողովածու կազմեց և հրապարակեց 9 մետր բարձրությամբ քարե սյան վրա: Համմուրաբիի օրենքներն ամբողջովին պահպանվել են, արտահայտում են ժամանակի իշխող ստրկատիրական հասարակարգի շահերը և պատմությանը հայտնի օրենքների առաջին ամբողջական ժողովածուն են:

Եթե մարդը գողանա տաճարի կամ թագավորի գույքը՝ նրան պետք է սպանել․ ով ընդունի գողացած գույքը՝ նույնպես պետք է սպանել։ Եթե մարդը գողանա ստրուկին կամ ստրկուհուն՝ նրան պետք է սպանել։ Եթե մարդը թաքցնի փախած ստրուկին՝ նրան պետք է սպանել։ Եթե մեկը կտրի ստրուկի խարանը՝ նրա մատները պետք է կտրել։ Եթե մարդը սպանի ուրիշի ստրուկին՝ նա պետք է ստրուկի դիմաց ստրուկ տա։ Եթե մարդը սպանի ուրիշի եզը՝ նա պետք է եզի դիմաց եզ տա։ Եթե մարդը պարտք ունի՝ նրա կինը, որդին կամ դուստրը պետք է 3 տարի ստրկության մեջ լինեն, չորրորդ տարում նրանց պետք է ազատ արձակեն։ Եթե մարդն իր հավասարին ապտակի՝ պետք է տուգանք վճարի։ Եթե մարդն ապտակի իրենից բարձրին (այսինքն՝ մեծատոհմիկ աստիճանավորի, քրմի) ՝ պետք է նրան 60 անգամ հարվածել եզան կաշվից պատրաստած մտրակով։

Ուրարտու

 

 

Վանի թագավորությունը պետություն էր Հայկական լեռնաշխարհում, 
մ. թ. ա. IX–VII դարերում. ասորեստանյան աղբյուրներում անվանվել է 
«Ուրարտու», տեղական սեպագիր արձանագրություններում`  «Բիայնիլի» և «Նաիրի», իսկ Աստվածաշնչում` «Արարատ»: 
 
Վանի թագավորության հիմնադրման մասին վարկածներից մեկի համաձայն՝ այն առաջացել է մ. թ. ա. XIII–XI դարերում՝ Վանա լճից հարավ հիշատակվող Ուր(ու)ատրի ցեղային միության հիմքի վրա: Մեկ այլ տեսակետ այն կապում է Արարատյան դաշտի հետ` ելնելով թագավորության Արարատ-Ուրարտու անվանումից: Ներկայումս ընդունված է այն տեսակետը, ըստ որի՝ թագավորության սկզբնատարածքը Վանա լճի ավազանն է, որի հետ էլ կապվում է թագավորության հիմնական ինքնանվանումը` «Բիայնիլի» (այդ պատճառով էլ գիտության մեջ պետությունը հայտնի է նաև «Վանի թագավորություն» անվամբ):
Առաջին վկայված արքան Արամե Ուրարտացին է, որի անունն ասորեստանյան աղբյուրներում 3 անգամ հիշատակվում է մ. թ. ա. 859–843 թթ-ի ընթացքում: Ըստ այլ տեսակետի՝ Վանի թագավորության հիմնադիր-արքան Սարդուրի I-ն է՝ Լութիպրիի որդին, որն էլ մ. թ. ա. 830-ական թվականներին կառուցել է Տուշպա (Տոսպ) մայրաքաղաքը: Տուշպայի հիմնադրման արձանագրություններում նա իրեն անվանել է «Նաիրի երկրի արքա» և ներկայացել «մեծ արքա, հզոր արքա, տիեզերքի արքա, արքաների արքա» տիտղոսներով։