Io parlo Noi parla
Tu parli Voi parla
Lui lei- parla Lora- parle
Mangare — ուտել
Verbi in -ARE Verbi in —ERE Verbi in —IRE Verbi in -IRE (-isco)
Parlare-խոսել Scrivere-գրել Partire-մեկնել Capire-հասկանալ
es. parl-ARE scriv-ERE es. part-IRE cap-IRE (+isc)
io parl-o- scriv-o part-o cap-isco
tu parl-i scriv-i part-i cap-isci
lui / lei parl-a scriv-e part-e cap-isce
noi parl-iamo scriv-iamo part-iamo cap-iamo
voi parl-ate scriv-ete part-ite cap-ite
loro parl-ano scriv-ono part-ono cap-iscono
Հայկական լեռնաշխարհն իրենից ներկայացնում է մի լեռնային կղզի, որտեղ վեր են խոյանում տարածաշրջանի խոշոր լեռնային համակարգերը: Լեռնաշխարհի մասին պատմական և աշխարհագրական բնույթի սկզբնական տեղեկություններ դեռ մ.թ.ա տվել են հայ և օտարազգի պատմաբաններ: Հայկական լեռնաշխարհի տեղը որոշվում է հնագույն պատմաաշխարհագրական նկարագրություններով, ինչպես նաև հին քարտեզներով:
Հայոց լեռները իրենց վիթխարի զանգվածներով, հրաբխային անհանգիստ գործունեությամբ, նախնիների մտաշխարհում առասպելական ուժ են ստացել: Ժողովուրդը հաճախ նրանց ներկայացրել է որպես կենդանի, խոսուն, ապրող ու շնչող էակներ: Մի դեպքում որպես նետաձիգ զորականներ, մեկ այլ դեպքում որպես հարազատ քույրեր, եղբայրներ: Հայոց լեռների մասին կան բազմաթիվ ավանդապատումներ, որոնցից մեկում ասում են, թե հայոց լեռները հաղթանդամ ու հսկա եղբայրներ են եղել: Ամեն առավոտ նրանք սովորություն են ունեցել նախ կապել իրենց գոտիները և հետո միայն բարևել իրար: Ժամանակ անց, երբ եղբայրները ծերանում են, էլ չեն կարողանում վաղ արթնանալ: Մի օր էլ ուշ արթնանալով, նրանք մոռանում են կապել գոտիները և հակառակ իրենց սովորության, այնպես բարևում են իրար: Աստված տեսնելով այդ՝ պատժում է եղբայրներին, նրանք քարանալով լեռներ են դառնում, իսկ գոտիները կանաչ դաշտեր, արցունքներն էլ անմահական աղբյուրներ:
Հայակական լեռնաշխարհը գտնվում է հյուսիսային կիսագնդի միջին լայնություններում: Նրա կորդինատներն են՝ հյուսիսում 35⁰ 40՛ և 42⁰ 10՛, արևմուտքում՝ արևելյան երկայնության 35⁰ 48՛և 49⁰ 56 ՛(ըստ Գ.Թ. Շիրինյանի):
Լեռնաշխարհի տարածքը պատկանում է Սև, Միջերկրական Կասպից ծովերի և Պարսից ծոցի ավազաններին և ամբողջությամբ տեղադրված է մերձարևադարձային գոտում: Միջերկրական ծովից հեռավորությունը 100 կմ է Պարսից ծոցից 650 կմ:
Հայական լեռնաշխարհ տերմինն առաջին անգամ օգտագործել և գործածության մեջ է դրել գերմանացի երկրաբան Հ. Աբիխը: Նա հրատարակել «Երկրաբանական հետազոտություններ Կովկասյան երկրներում» (1878–1887 թթ.) եռահատոր աշխատությունը, որի 2–րդ և 3–րդ հատորները նվիրված են Հայկական լեռնաշխարհին, որով և շրջանառության մեջ է դրել «Հայկական լեռնաշխարհ» ֆիզիկաաշխարհագրական անվանումը։ Նշենք նաև, որ Աբիխը 1845 թվականին բարձրացել է Արարատ լեռը, տվել նրա երկրաբանական նկարագիրն ու կտրվածքները:
Հայկական լեռնաշխարհ տերմինը սկսվեց ավելի շատ գործածվել 19-րդ դարից, գիտական բնույթի աշխատություններում:
Գերմանացի աշխարհագետ Կառլ Ռիտտերը Հայկական լեռնաշխարհն անվանել է օդով և ջրով հարուստ «լեռնային կղզի»: Հայկական լեռնաշխարհի երկրաբանական, աշխարհագրական ուսումնասիրություններ է կատարել իռլանդացի ճանապարհորդ-աշխարհագրագետ Լինչը, ով կատարել է 2 ճանապարհորդություն դեպի Հայաստան և ուսումնասիրությունների արդյունքներն ամփոփել է Հայաստան աշխատության մեջ և հրատարակել է Լոնդոնում 1901 թվականին: Նա իր աշխատությունում տալիս է բազմաբովանդակ տեղեկություններ հայերի կենցաղի սովորույթների, ճարտարապետական կառույցների մասին:
Պետք է տարբերել Հայկական լեռնաշխարհ, պատմական Հայաստան և Հայաստանի Հանրապետություն հասկացությունները: Առաջին հասկացությունը ի տարբերություն մյուս երկուսի ֆիզիկաաշխարհագրական միավոր է: Պատմական Հայաստանն ավելի ընդարձակ է քան կղզիանման Հայկական լեռնաշխարհը:
Պատմական տարբեր ժամանակներում Հայաստանի սահմանները տարբեր են եղել: Տիգրան Մեծի օրոք Հայաստանի սահմանները ձգվում էին Միջերկրական ծովից մինչև Կասպից ծով, հյուսիսում՝ Կուր գետից հարավ մինչև Միջագետք: Դրան հակառակ պատմական տարբեր ժամանակներում Հայաստանը կորցրել ու էլի վերականգնել է իր տարածքները: Այն տարածքները որտեղ ձևավորվել և իր պատմական ուղին է անցել հայ ժողովուրդը կոչվում է Պատմական Հայաստան:
Հայկական լեռնաշխարհի, որպես ֆիզիզկաաշխարհագրական «կարգաբանական մարզ» միավորի առանձնացման խնդիրը ուսումնասիրող տարբեր հեղինակների մոտ սահմանազատված է տարբեր կերպ և կրում է տարբեր անուններ: 19-րդ և 20-րդ դարերի շատ մասնագետներ տարբեր ձևով են մեկնաբանել Հայկական լեռնաշխարհի սահմանների հարցը: Հեղինակների մի մասը Հայկական լեռնաշխարհի տարածքը համարում է 340-375 հազ. կմ², ոմանք էլ 400 հազ. կմ²:
Հ. Աբիխը գտնում է, որ Հայկական լեռնաշխարհի մեջ ներառված են Կոլխիդայի և Կուր- Արաքսյան դաշտավայրերը, հարավում սահմանազատվում է Միջագետքի դաշտավայրից, արևմուտքում Անատոլիականն է, արևելքում՝ Իրանական սարահարթը:
Ս.Պ. Բալյանի, Լ.Ն. Զոհրաբյանի և մի քանի այլոց կարծիքով սահմանն անցնում է Ուրմիա լճի հյուսիս արևելյան ծայրից հարավ արևմտյան ծայրը, ապա Կորդվաց լեռների հարավով ու Տավրոսի հարավայաին ստորոտով անցնում է Եփրատ գետին: Ըստ այդ սահմանազատման Ուրմիա լճի մի մասը մտնում է Հայկական լեռնաշխարհի կազմի մեջ, մյուս մասը ոչ:
Մեկ այլ հեղինակ՝ Նազարյանը, լեռնաշխարհի այդ հատվածում սահմանն անցկացնում է Ուրմիա լճի գոգավորության հարավային ջրհավաք ավազանով:
Հյուսիսային սահմանն անցնում է Սև ծովի հարավային ափագծով, ապա Մեսխեթի և Թրիալեթի լեռնաշղթաների արտաքին հյուսիսային ստորոտներով: Հյուսիսային սահմանի արևելյան կեսն անցնում է Կոլխիդայի դաշտավայրի և Կուրի իջույթի եզրով: Այս իջույթները մի ժամանակ ցամաք են եղել, սակայն Գուգարաց-Արցախի ծալքավորման պրոցեսում՝ վերին էոցենում տեղի է ունեցել ռելիեֆի շրջադասություն;
Արևելյան սահմանը և ծագումով և ռելիեֆով ու սահմաններով հյուսիսայինի նման որոշակի է: Այստեղ Գուգարաց-Արցախյան լեռները միանգամից բարձրացել են Կուր-Արաքսյան դաշտավայրից: ՄԻ ժամանակ Կուր-Արաքսյան դաշտավայրը զբաղեցնում էր Փայտակարան նահանգը, սակայն ֆիզիկաաշխարհագրական տեսանկյունից տեկտոնական իջեցում ապրող դաշտերը չենք կարող մտցնել լեռնաշխարհի մեջ:
Հարավ-արևելյան սահմանում վիճելի են Սաբալան և Սոհունդ հրաբուխները: Դրանք Իրանական սարահարթին խորթ են: Սրանք հիմքով կապված են Հայկական հրաբխային օջախի հետ, թե ծագումով, թե՛ բարձրությամբ ու ռելիեֆով նման են հայկական հրաբխային բարձրավանդակին:
Հարավային սահմանն անցնում է Հայկական Տավրոսի լեռնահամակարգի հարավային ստորոտներով: Այստեղ Արաբա-Սիրիկան կոշտ պլատֆորմային զանգվածը ճզմում է Տավրոսի ծալքավոր համակարգը և մտնում նրա տակ:
Արևմտյան սահմանը ամենավիճելին է: Արևմտյան սահմանն անցկացվում է Ալիս ու Եփրատ գետերի ջրբաժանով, ավելի ճիշտ Թեջերի լեռնաշղթայի արևմտյան ստորոտով:
ֆիզիկաաշխարհագրական սահմաններն անցկացրել են մաթեմատիկական մոդելավորման և ֆիզիկաաշխարագրական այլ համալիր մեթոդների համադրմամբ ստացված դիտարկումների արդյունքով:
Ըստ այդ դիտարկման Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային սահմանը սկսվում է Գայլ (Եշիլըրմակ) գետի գետաբերանից և Սև ծովի հարավային ափով ձգվում մինչև Ճորոխի գետաբերանը: Ապա ծովի մակարդակից սկսած Մեսխեթի լեռնաշղթայի հյուսիսային ստորոտներով, աստիճանաբար 100-200 մ լայնության շերտով բարձրանում մինչև Սուրամի լեռնանցքը (910 մ): Սուրամի լեռնանցքից հետո սահմանաշերտը կտրուկ իջնում է Կուր գետը ու որպես բնական սահման ընթանում է այդ գետով մինչև նրա աջ վտակ Աղստևի գետախառնուրդը:
Հյուսիս արևելքում Աղստևի գետախառնուրդից անմիջապես հետո սահմանը շարունակվում է Փոքր Կովկաս (այստեղ հարկն է նշել, որ Փաքր Կովկասը արհեստածին տերմին է) լեռնահամակարգի լեռնալանջերի ստորոտներով, ապա Կուր — Արաքսյան դաշտավայրի արևմտյան եզրով շարունակվում է դեպի Արաքս գետը, որից հետո ընթանում է Թալիշի լեռների արևելյան ստորոտներով ու Լենքորան քաղաքի մոտ հպվում է Կասպից ծովին:
Արևելքում լեռնաշխարհի սահմանը Կասպից ծովի ծովափով ձգվում է մինչև Սեֆիդռուդի գետաբերանը, հետո այդ գետով ձգվելով հասնում Կըզլուզեն գետի ակունքը ու բարձրանում է Արմածին լեռնագագաթ (3173 մ): Այդ լեռնագագաթի մատույցներում սահմանաշերտն ունի 50-30 մետր լայնություն: Հարավում սահմանը Շահբերդ Գուռտակ և Զագրոս լեռնաշղթաների լեռնահանգուցային Արմածին գագաթից իջնում է փոքր Զաբի հովիտ, ընթանում մինչև նրա արևմուտք ծնկադարձը, հետո այդ տեղից 80-160 մ լայնության շերտով շարունակվում է փոփոխելով սահմանաշերտի լայնությունը (110-200 մ) Չայենիար-Աբյադ կուլիսաձև ձգվող լեռնաշղթաների հարավային ստորոտներով ծ.մ.-ից 500 մ բարձրություններով մինչև Տիգրիս գետը: Այնուհետև լղոզված սահմանաշերտով (150-350 մ) ընթանալով Մարդինի, Վերանշեհիրի, Ուռհայի (Եդեսիա) սարահարթերի հարավային եզրամասերով (խ.մ. 450-500 մ բարձրությունով) Եփրատի Բիրեջիկ քաղաքի մոտ կտրում է Եփրատը և նրա աջ վտակ Սաջուր գետահովտով հասնում է Պազարջիկի գոգավորություն:
Արևմտյան սահմանաշերտը Պազարջիկի գոգավորությունից շարունակվում է Մարաշի գոգավորությունով, հետո Ջահանի (Ջեյհան) հովտով բարձրանում է Ալբիստանի գոգավորություն, շրջանցելով Բինբողա և Թախտասար գագաթները մտնում է Պազարվիրանի գոգահովիտ: Այդ տեղից Թեջերի լեռնաշղթայի Խնձր (Խնձոր, Խնզր) գագաթի հարավային ստորոտով (150-200 մ ժապավենով) շարունակվելով ձգվում է դեպի Կզըլըրմակ գետի Գեմերեկի (Կամարակի) գոգհովիտ ու Կզըլըրմակի հոսանքով վեր բարձրանալով հասնում է Սվազի գոգավորության արևմտյան եզրին: Ապա այդ տեղից ընթանում է Չռչռ վտակի ակունքամաս ու կտրելով Ակդաղ և Ելիլըրմակ լեռնաշղթաների միացման լեռնանցքը՝ մտնում է Թոքատի գոգավորություն: Այնուհետև լեռնաշխարհի արևմտյան սահմանաշերտը (50-80 մ և մինչև 120 մ լայնքով) Եշիլըրմակ գետահովտով ընթանում է մինչև Սև ծով: Նշված սահմաններով ներփակված Հայկական լեռնաշխարհը բնականից եզրավորված է ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաներով և միաձույլ ամբողջությամբ հարակից տարածքների նկատմամբ բարձրադիրք է: Այն Փոքրասիական (Անատոլիական) բարձրավանդակից բարձր է500 մ, իսկ Իրանականից՝ 700 մ: Նրա միջին բարձրությունը ծովի մակարդակից 1850 մ է:
Լեռնաշխարհի տարածքն ունի բարդ, ինքնատիպ կառուցվածք, այդ իսկ պատճառով տարածքի պատմա-աշխարհագրական, երկրաբանական պայմանների ուսումնասիրությունները մեծ հետաքրքրություն են առաջացրել հայ և օտարազգի համաշխարհային գիտնականների համար: Այն Առաջավոր Ասիայում կարելի է համարել որպես մի լեռնային կղզի, աշխարհագրական այդպիսի դիրքի հետևանքով այն սահմանազատվում է հարևան Անատոլիական և Իրանական սարահարթերից և նրանց միջև հանդես է գալիս որպես լեռնահանգույց: Հայկական Լեռնաշխարհի տարածքը չունի ընդարձակ միասնական սարահարթեր, սակայն այստեղ կան տեկտոնական բազմաթիվ իջվածքներ, որոնց մի մասը վեր է ածվել բարձրադիր հարթությունների:
Հայկական Լեռնաշխարհի տարածքը ձևավորվել է բարդ երկրաբանական պրոցեսների ընթացքում: Երկրաբանական վաղ ժամանակաշրջանում գոյություն է ունեցել մեկ խոշոր Պանգեա մայրցամաք, որի մասնատման արդյունքում ձևավորվեցին Լավրասիա և Գոնդվանա մայրցամաքները, որոնց միջև ձգվում էր Թետիս օվկիանոսը: Հետագայում Գոնդվանայից պոկված երկու խոշոր բեկորները Արաբա-Սիրիականը և Հնդկական թերակղզու բեկորը շարժվելով հյուսիս ճզմել են Թետիսի գեոսինկլինալին: Արաբա-Սիրիականը ճզմել է Հայկական Լեռնաշխարհի հատվածը, իսկ Հնդկականը Պամիրի հատվածը և ստեղծել են լեռնային կղզիներ:
Հայկական լեռնաշխարհի տարածքը վաղ երկրաբանական անցյալում եղել է Թետիս օվկիանոսի հատակում, մասամբ կազմել է Արաբական պլատֆորմի հյուսիսային եզրը: Թետիս օվկիանոսի հատակում հողմնահարված նյութերի նստեցման հետևանքով առաջացել է նստվածքային մի հզոր համալիր: Քանի որ երկրի վրա անընդհատ տեղի են ունենում տեկտոնական շարժումներ, ծալքավորման պրոցեսներ, շերտախմբերը հաճախ հայտնվել են երկրի մակերևույթին առաջացնելով ցամաքային տարածքներ, նախալեռնային իջվածքներ և այլ ռելիեֆի ձևեր: Այդ իսկ պատճառով Հայկական լեռնաշխարհում ապարների կազմության ու կառուցվածի բազմազանություն է նկատվում: Երկրաբանական պրոցեսների արդյունքում Թետիս օվկիանոսի տարածքում ձևավորվել է Ալպ-Հիմալայան գեոսինկլինալային գոտին:
Լեռնաշխարհի տարածքն ունի բարդ, ինքնատիպ կառուցվածք, այդ իսկ պատճառով տարածքի պատմա-աշխարհագրական, երկրաբանական պայմանների ուսումնասիրությունները մեծ հետաքրքրություն են առաջացրել հայ և օտարազգի համաշխարհային գիտնականների համար: Այն Առաջավոր Ասիայում կարելի է համարել որպես մի լեռնային կղզի, աշխարհագրական այդպիսի դիրքի հետևանքով այն սահմանազատվում է հարևան Անատոլիական և Իրանական սարահարթերից և նրանց միջև հանդես է գալիս որպես լեռնահանգույց: Հայկական Լեռնաշխարհի տարածքը չունի ընդարձակ միասնական սարահարթեր, սակայն այստեղ կան տեկտոնական բազմաթիվ իջվածքներ, որոնց մի մասը վեր է ածվել բարձրադիր հարթությունների:
Հայկական Լեռնաշխարհի տարածքը ձևավորվել է բարդ երկրաբանական պրոցեսների ընթացքում: Երկրաբանական վաղ ժամանակաշրջանում գոյություն է ունեցել մեկ խոշոր Պանգեա մայրցամաք, որի մասնատման արդյունքում ձևավորվեցին Լավրասիա և Գոնդվանա մայրցամաքները, որոնց միջև ձգվում էր Թետիս օվկիանոսը: Հետագայում Գոնդվանայից պոկված երկու խոշոր բեկորները Արաբա-Սիրիականը և Հնդկական թերակղզու բեկորը շարժվելով հյուսիս ճզմել են Թետիսի գեոսինկլինալին: Արաբա-Սիրիականը ճզմել է Հայկական Լեռնաշխարհի հատվածը, իսկ Հնդկականը Պամիրի հատվածը և ստեղծել են լեռնային կղզիներ:
Հայկական լեռնաշխարհը ձևավորվել է այնտեղ ընթացող ալպյան լեռնակազմական պրոցեսների ընթացքում: Ծովն աստիճանաբար նահանջել է, և բարձրացող գեոսինկլինալը վերածվել է լեռնային երկրի: Այդ ընթացքում երկրաբանական շերտերը խախտվել են, բեկորատվել` գոյացնելով ծալքաբեկորային լեռներ: Այդ ամենն ուղեկցվել է ուժեղ հրաբխային ժայթքումներով:
Լեռնակազմական երևույթները Հայկական լեռնաշխարհում դեռևս շարունակվում են: Դրա վկայությունն են Նեմրութ (Սարակն) ու Թոնդրակ գործող հրաբուխները:
Պատմությունը շատ հետաքրքիր դաս է:
Հայաստանը այն ժամանակ կոչել էն ծովից ծով Հայաստան : Հաաստանը սատ յուրահատուկ բնություն ունի:
Մարդը առաչացել է կապիկից:
Այո հավատալ:
-Սարգսյան Լաուրա - 