 |
| Ալեքսեյ Երմոլով (1777–1861 թթ.), հետևազորի և հրետանու գեներալ, Կովկասյան կորպուսի հրամանատար |
 |
| Աֆանասի Կրասովսկի (1780–1849 թթ.), գեներալ-լեյտենանտ |
 |
| Վալերիան Մադաթով (Մադաթյան, 1782–1829 թթ.), ռուսական բանակի գեներալ-լեյտենանտ |
 |
| Իվան Պասկևիչ (1782–1856 թթ.), գեներալ-ֆելդմարշալ, Կովկասյան կորպուսի հրամանատար |
 |
| Աբբաս Միրզա (1789–1833 թթ.), Պարսից գահաժառանգ, պարսկական բանակի գլխավոր հրամանատար |
 |
| «Կենդանի կամուրջ» (1892 թ., նկարիչ՝ Ֆրանց Ռուբո, պատկերված է 1805 թ-ի պատերազմի մի դրվագ) |
 |
| Հայ կամավորական գումարտակի զինադրոշ (1827 թ.) |
 |
| «Երևանի բերդի գրավումը» (1830-ական թթ., նկարիչ` Վլադիմիր Մաշկով) |
 |
| Թուրքմենչայի պայմանագրի կնքումից (1828 թ-ի փետրվարի 10) հետո այս հրանոթը հանձնվել է Թեհրանի զինվորական թանգարանին: |
 |
| «Երևանի գրավման համար. 1 հոկտեմբերի 1827 թ.» մեդալը (հատել են Ռուսաստանի իշխանությունները Թավրիզում, 1827 թ-ի դեկտեմբերի 6-ին) |
 |
| Օշականի ճակատամարտում զոհված ռուս զինվորների հիշատակին նվիրված կոթողը (1834 թ., ճարտարապետ` պորուչիկ Կոմպանեյսկի) |
 |
| «Հայ գյուղացիների օգնությունը ռուսական բանակին 1826–28 թթ. պատերազմի ժամանակ» (1980-ական թթ., նկարիչ` Շանթ Հերթևցյան) |
 |
| «Պարսկահայ գաղթականները Արաքսի ափին» (1830-ական թթ., նկարիչ՝ Վլադիմիր Մաշկով) |
Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև պատերազմներ տեղի են ունեցել 1804–13 և 1826–28 թթ-ին՝ Այսրկովկասում տիրապետություն
հաստատելու համար:
Պարսկաստանն Անգլիայի և Ֆրանսիայի աջակցությամբ դեռևս XVIII դարի վերջին փորձել է գրավել Վրաստանը: Աղա Մահմադ խանը, հաղթահարելով Վրաց Հերակլ II թագավորի զորքի դիմադրությունը, 1795 թ-ի սեպտեմբերի 12-ին գրավել է Թիֆլիսը: Որպես պատասխան՝ ռուսական զորքը, որի շարքերում էին նաև ռուսահայոց թեմի առաջնորդ Հովսեփ Արղությանը, հայազգի մայոր Ա. Սերեբրովը և ուրիշներ, գեներալ Վալերիան Զուբովի հրամանատարությամբ, 1796 թ-ին շարժվել է Այսրկովկաս: 1801 թ-ին՝ Վրաստանը (Քարթլին և Կախեթը), 1803 թ-ին՝ Մեգրելիան, 1804 թ-ին Իմերեթիան և Գուրիան միացվել են Ռուսաստանին: Վրաստանի հետ Ռուսական կայսրությանն են անցել նաև հայկական շրջաններից Լոռի-Փամբակը, Ղազախը և Շամշադինը:
1804–13 թթ-ի պատերազմը
1804 թ-ի հունվարի սկզբին Կովկասում ռուսական զորքերի գլխավոր հրամանատար գեներալ Պավել Ցիցիանովը (Ցիցիշվիլի) գրավել է Գյանջայի խանությունը, ապա շարժվել դեպի Երևանի խանություն: 1804 թ-ի մայիսի 23-ին պարսկական կառավարությունը վերջնագիր է ներկայացրել Ռուսաստանին՝ պահանջելով Այսրկովկասից դուրս բերել ռուսական զորքերը: Վերջնագիրը մերժվել է. սկսվել են ռազմական գործողությունները: Պարսկական 30-հզ-անոց բանակը, գլխավոր հրամանատար, գահաժառանգ Աբբաս Միրզայի ղեկավարությամբ, կենտրոնացվել է Երևանի խանությունում:
Հունիսի 10-ին Փոքր Ղարաքիլիսա գյուղի մոտ գեներալ Սերգեյ Տուչկովի առաջապահ զորաջոկատը պարտության է մատնել պարսիկներին, իսկ ռուսական բանակի գլխավոր ուժերը, Ցիցիանովի գլխավորությամբ մտնելով Երևանի խանության սահմանները, շարժվել են դեպի Էջմիածին, որտեղ տեղակայվել էր Աբբաս Միրզայի մեծաքանակ բանակը: Շրջանցելով Էջմիածինը՝ Ցիցիանովը հունիսի 25-ին գրավել է Քանաքեռը, իսկ հունիսի 30-ին պարտության է մատնել պարսկական 27-հզ-անոց բանակին: Հուլիսի 2-ին ռուսները պաշարել են Երևանի բերդը, որտեղ նրանց դիմադրել է բերդի կայազորը: Վճռական գրոհի անցնելու փոխարեն Ցիցիանովը բանակցություններ է վարել Երևանի խանի հետ՝ առանց դիմադրության բերդը հանձնելու առաջարկությամբ: Մամադ խանը ժամանակ շահելու և օգնություն ստանալու նպատակով դիտավորյալ ձգձգել է բանակցությունները: Սակայն սկսված շոգը, տարածված հիվանդությունները, պարենի ու ռազմամթերքի պակասը հարկադրել են Ցիցիանովին սեպտեմբերի 4-ին վերացնել պաշարումը և հետ քաշվել դեպի Թիֆլիս:
Մինչև 1805 թ-ի ամռանը ռազմական գործողությունների վերսկսումը Ռուսաստանին են միացել Ղարաբաղի, Շիրվանի, Շաքիի խանությունները և Շորագյալի սուլթանությունը: 1805 թ-ի հունիսին Աբբաս Միրզան մեծաքանակ բանակով հարձակվել է Ղարաբաղի վրա, պաշարել Շուշիի բերդը, որը պաշտպանում էր ռուսական փոքրաթիվ կայազորը: Օգնության եկած գնդապետ Պյոտր Կարյագինի ջոկատի (շուրջ 500 մարդ) ճանապարհն Ասկերանի կիրճում փակել է պարսկական բանակը: Շրջափակված Կարյագինը հայերի օգնությամբ կարողացել է հետ մղել Աբբաս Միրզայի զորքերի գրոհները, իսկ հուլիսի 28-ին Ձագամի ճակատամարտում (Շամքորից հյուսիս-արևմուտք) ջախջախել նրանց:
1805 թ-ի հունիսին ռուսական հրամանատարությունն արշավանք է սկսել նաև ծովով՝ Բաքուն և Ռեշտը գրավելու նպատակով, սակայն ապարդյուն: 1805 թ-ի նոյեմբերին Ցիցիանովը շարժվել է դեպի Բաքու, բայց սպանվել է 1806 թ-ի փետրվարի 8-ին՝ Բաքվի խանի հետ բերդը հանձնելու շուրջ բանակցությունների ժամանակ: Գլխավոր հրամանատար է նշանակվել գեներալ-ֆելդմարշալ Իվան Գուդովիչը: Ռուսական զորքերը հեռացել են Բաքվից:
1806 թ-ի ամռանն Աբբաս Միրզան 20-հզ-անոց զորքով ներխուժել է Ղարաբաղ, բայց գեներալ Պյոտր Նեբոլսինը հունիսի 13-ին Խոնաշենի կիրճում ջախջախել է նրան, հարկադրել նահանջել դեպի Արաքս: 1806 թ-ի ընթացքում ռուսական զորքերը գրավել են Դերբենդը, Բաքուն և Ղուբան:
1806 թ-ին սկսված ռուս-թուրքական պատերազմն ստիպել է ռուսական հրամանատարությանը ժամանակավոր զինադադար կնքել Պարսկաստանի հետ: Սակայն հաշտության բանակցություններն ընթացել են շատ դանդաղ: 1808 թ-ին ռազմական գործողությունները վերսկսվել են:
1808 թ-ի սեպտեմբերին Գուդովիչն արշավել է Երևան: Սեպտեմբերի 29-ին Աշտարակի մոտ ջախջախել է Երևանի սարդար Հուսեին Ղուլի խանի 4-հզ-անոց հեծելազորը, սեպտեմբերի 30-ին գրավել է Էջմիածինը, հոկտեմբերի 9-ին պաշարել Երևանի բերդը: Հոկտեմբերի 28-ին գեներալ Նեբոլսինի զորաջոկատը Ղարաբաբայի մատույցներում պարտության է մատնել Աբբաս Միրզային և հոկտեմբերի 1-ին գրավել Նախիջևանը՝ պարսիկներին զրկելով պաշարված Երևանի բերդին օգնություն ցույց տալու հնարավորությունից: Սակայն Երևանի բերդի երկրորդ պաշարումն ու գրոհը նույնպես ավարտվել են անհաջող: Նոյեմբերի 30-ին Գուդովիչը նահանջել է, իսկ դեկտեմբերի 1-ին Նեբոլսինը թողել է Նախիջևանը:
Գուդովիչին փոխարինած գեներալ Ալեքսանդր Տորմասովը վերսկսել է հաշտության բանակցությունները: Սակայն պարսկական զորքերը, Ֆաթհ Ալի շահի հրամանատարությամբ, անսպասելի ներխուժել են Գյումրի-Արթիկի շրջանը: Ռուսական զորքերը հետ են մղել շահի զորքերի հարձակումը և խափանել 1809 թ-ի օգոստոսին Գյանջան գրավելու Աբբաս Միրզայի փորձը:
Ձախողվել է նաև Երևանի սարդար Հուսեին Ղուլի խանի 10-հզ-անոց զորքով Ախալցխայում թուրքերին միանալու (շարունակվում էր 1806–12 թթ-ի ռուս-թուրքական պատերազմը) և միասին Վրաստան ներխուժելու փորձը: 1812 թ-ի փետրվարին նոր գլխավոր հրամանատար Նիկոլայ Ռտիշչևը վերսկսել է հաշտության բանակցությունները Պարսկաստանի հետ, բայց 1812 թ-ի օգոստոսին Աբբաս Միրզայի 20-հզ-անոց բանակը մտել է Թալիշ, գրավել Լենքորանը: Բանակցություններն ընդհատվել են, երբ Թեհրանում տեղեկացել են, որ Նապոլոեոն I-ը գրավել է Մոսկվան: Գեներալ Պյոտր Կոտլյարևսկին, անցնելով Արաքս գետը, հոկտեմբերի 19–20-ին Ասլանդուզի մոտ ջախջախել է պարսկական 30-հզ-անոց բանակը, իսկ 1813 թ-ի հունվարի 11-ին գրավել է Լենքորանը:
Ֆաթհ Ալի շահն ստիպված էր հաշտություն կնքել: 1813 թ-ի հոկտեմբերի 12-ին Ղարաբաղի Գյուլիստան գյուղում ստորագրված պայմանագրով Պարսկաստանը հրաժարվել է Արևելյան Վրաստանից, Գանձակի, Ղարաբաղի, Շաքիի, Շիրվանի, Բաքվի, Ղուբայի, Դերբենդի և Թալիշի խանություններից: Հայաստանից Ռուսաստանին են անցել Շիրակը, Լոռին, Ղազախը, Շամշադինը, Զանգեզուրը, Ղափանը և Ղարաբաղը:
1826–28 թթ-ի կամ Երկրորդ ռուս-պարսկական պատերազմը
Չհաշտվելով Այսրկովկասում տարածքային կորուստների հետ՝ Պարսկաստանը, Անգլիայի դրդմամբ, որի հետ 1814 թ-ին Թեհրանում պայմանագիր էր կնքել, ձգտում էր վերանվաճել դրանք: 1816 թ-ի հոկտեմբերին Ն. Ռտիշչևին փոխարինած գեներալ Ալեքսեյ Երմոլովը բարիդրացիական հարաբերություններ է հաստատել շահի հետ: Սակայն 1826 թ-ի գարնանը պարսից արքունիքում հաղթել է Աբբաս Միրզայի ռազմատենչ խմբավորումը, և պարսկական զորքերը, առանց պատերազմ հայտարարելու, 1826 թ-ի հուլիսի 16-ին ներխուժել են Ռուսաստանին անցած տարածքներ: Աբբաս Միրզան 60-հզ-անոց բանակով շարժվել է դեպի Թալիշ և Ղարաբաղ՝ Թիֆլիս արշավելու նպատակով: Պարսիկները գրավել են Ելիզավետպոլը, իսկ հուլիսի 26-ին պաշարել են Շուշիի բերդը:
Ռուսական կայազորը (1700 հոգի) և բերդում ապաստանած հայերը, գնդապետ Իվան Ռեուտի հրամանատարությամբ, դիմել են ինքնապաշտպանության: Գեներալ Երմոլովի հրամանում ասվում էր. «Պաշտպանվեցե՜ք մինչև վերջին մարդը: Հայերին զինե՜ք մեծ քանակությամբ, նրանք կպաշտպանվեն: Սպասեցե՜ք մեզ»:
Շուշիի 47-օրյա պաշտպանությամբ ձախողվել են թշնամու ռազմական պլանները: Սեպտեմբերի 3-ին հայազգի գեներալ Վալերիան Մադաթովը Շամքորի մոտ 2-հզ-անոց զորաջոկատով պարտության է մատնել Աբբաս Միրզայի 10-հզ-անոց զորամասին, սեպտեմբերի 5-ին գրավել Ելիզավետպոլը: Աբբաս Միրզան, թողնելով Շուշիի պաշարումը, շարժվել է Մադաթովի զորաջոկատին ընդառաջ, որին միանալու էր շտապում գեներալ Իվան Պասկևիչը: Սեպտեմբերի 13-ին Ելիզավետպոլի մոտ 8-հզ-անոց ռուսական զորամասը ջախջախել է Աբբաս Միրզայի 35-հզ-անոց բանակը և նրա մնացորդները շպրտել Արաքսից այն կողմ:
1827 թ-ի մարտին Երմոլովին փոխարինել է Իվան Պասկևիչը:
Ապրիլի 2-ին ռուսական առաջապահ զորքերը և հայ կամավորական գնդերը, գեներալ Կոնստանտին Բեկենդորֆի գլխավորությամբ, Ապարանով մտել են Երևանի խանության սահմանները, ապրիլի 13-ին ազատագրել Էջմիածինը: Մայիսի 13-ին ռուսական գլխավոր ուժերը, Պասկևիչի հրամանատարությամբ, մտել են Երևանի խանություն և հունիսի 8-ին հասել Էջմիածին: Գեներալ Աֆանասի Կրասովսկու դիվիզիային թողնելով ապրիլի 27-ից պաշարված Երևանը՝ Պասկևիչը գլխավոր ուժերով շարժվել է դեպի Նախիջևանի խանություն: Հունիսի 26-ին գրավել է Նախիջևանը, հուլիսի 5-ին Ջևան-Բուլաղում պարտության մատնել պարսկական բանակին: Հուլիսի 7-ին հանձնվել է Աբբասաբադ ամրոցը: Սակայն շոգի և հիվանդությունների պատճառով Ա. Կրասովսկին թողել է Երևանի պաշարումը և իր դիվիզիային հանգստի տարել Արագածի լանջերը:
Աբբաս Միրզան, օգտվելով իրավիճակից, 30-հզ-անոց բանակով թևանցել է ռուսական բանակին և պաշարել Էջմիածինը: Ա. Կրասովսկին շտապել է օգնության: Օգոստոսի 17-ին Օշական գյուղի մոտ թվով տասն անգամ գերազանցող պարսկական զորքերի հետ ճակատամարտում հաղթել են ռուսները:
Օշականի ճակատամարտի պատվին 1834 թ-ին կառուցվել է հուշարձան, որը կանգուն է ցայսօր:
Ռուսական բանակի գլխավոր ուժերը, Պասկևիչի հրամանատարությամբ, սեպտեմբերի 19-ին գրավել են Սարդարապատը, սեպտեմբերի 25-ին պաշարել Երևանի բերդն ու սկսել ռմբակոծումը: «Հինգ օր, հինգ գիշեր սար ու ձոր դմբում, դմբդմբում էր…»,– գրել է ժամանակակիցը՝ Խաչատուր Աբովյանը: 1827 թ-ի հոկտեմբերի 1-ի առավոտյան ռուսական զորքերը, նրա առաջին շարքերում՝ դեկաբրիստ զինվորներն ու հայ կամավորականները, մտել են բերդ:
Երևանի գրավման համար Պասկևիչն ստացել է «Կոմս Էրիվանսկի» պատվանունը, շատերը (նաև հայեր) պարգևատրվել են «Երևանի բերդի գրավումը» մեդալով: Այնուհետև Պասկևիչն արշավել է Նախիջևան և Թավրիզ:
Գեներալ Գեորգի Էրիսթովի առաջապահ ջոկատը հոկտեմբերի 3-ին գրավել է Մարանդը, հոկտեմբերի 14-ին՝ Թավրիզը, իսկ հոկտեմբերի 19-ին Թավրիզ են մտել գլխավոր ուժերը: Պարսից կառավարությունը հաշտություն է առաջարկել, սակայն 1828 թ-ին ռուս-թուրքական պատերազմի սկսվելու պատճառով բանակցությունները ձգձգվել են: Ռուսական բանակի արագ առաջխաղացումը Պարսկաստանում և Ուրմիայի (1828 թ-ի հունվարի 15) ու Արդաբիլի (հունվարի 25) գրավումը հարկադրել են Ֆաթհ Ալի շահին ընդունել առաջարկված հաշտության պայմանները: 1828 թ-ի փետրվարի 10-ին կնքված Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագրով Արևելյան Հայաստանը (Երևանի ու Նախիջևանի խանությունները և Օրդուբադի գավառը) միացվել է Ռուսաստանին: Նույն թվականի գարնանն սկսվել է պարսկահայերի (40–42 հզ.) ներգաղթը Արևելյան Հայաստան:
Հայերի աջակցությունը ռուսական բանակին
Պատերազմների ժամանակ հայ ժողովուրդը զգալի ռազմական, նյութական և բարոյական օգնություն է ցույց տվել ռուսական բանակին: 1804–13 թթ-ի պատերազմի ընթացքում Երևանի բերդի առաջին պաշարմանը (1804 թ.) մասնակցել են 100 հեծյալից կազմված հայկական աշխարհազորային և Ռոստոմ Բեկի (Ռուստամ) գլխավորած հայկական հեծյալ ջոկատները: Պատերազմի առաջին իսկ օրերից Ղազախ-Շամշադինում և Դիլիջանում թշնամու դեմ սրընթաց գրոհներ է կատարել վարդապետ Գրիգոր Մանուչարյանցի աշխարհազորային ջոկատը (500 հեծյալ): Լոռի-Փամբակում աչքի են ընկել Մարտիրոս Վեքիլյանի ջոկատը և Մելիք-Աբովի հեծելաջոկատը (50 հեծյալ): 1806 թ-ին Ղարաբաղում կռվել է Մելիք-Ջումշուդ Շահնազարյանցի հեծյալ ջոկատը:
1811–12 թթ-ին Զանգեզուրում նույնպես կազմակերպվել են աշխարհազորային ջոկատներ, որոնք մասնակցել են ռուսական զորքերի ռազմական գործողություններին: Շատ հայեր՝ որպես ռազմական հետախույզներ ու կապավորներ, մեծապես օժանդակել են ռուսական զորքերին: Խիզախությամբ և համարձակությամբ աչքի են ընկել Հարություն Բաբիջանյանը, Վանի և Հակոբ Աթաբեկյան եղբայրները, Հովհաննես Ասլանյանը (Երկրորդ ռուս-պարսկական պատերազմի հերոս), Հարություն Մանուկյանը, Մկրտիչ Կոստանյանը, Համազասպ Եսայանը և ուրիշներ:
1827 թ-ի գարնանը վիրահայոց հոգևոր առաջնորդ Ներսես Աշտարակեցու (Ամենայն հայոց կաթողիկոս՝ 1843–57 թթ-ին) և բանաստեղծ, մանկավարժ Հարություն Ալամդարյանի նախաձեռնությամբ Թիֆլիսում ու այլ քաղաքներում ստեղծվել են հայկական կամավորական գումարտակներ (ընդգրկվել են 18–30 տարեկան տղամարդիկ), որոնք ունեցել են իրենց կանոնադրությունը, ազգային դրոշը և հայ հրամանատարներ՝ զինվորական աստիճանով: Ղարաբաղի հայերը նույնպես կազմավորել են կամավորական մի հեծելազոր:
Երևանյան արշավանքի ժամանակ կամավորների թիվը հասել է ավելի քան 1000 հոգու:
1826–28 թթ-ի ռուս-պարսկական պատերազմին, որպես հեծյալ ջոկատի հրամանատար, մասնակցել է Նապոլեոն I-ի թիկնապահ Ռուստամը (Ռոստոմ Խաչատուրյան) և Ղարաբաղի ազատագրումից հետո բնակվել է Շուշիում:
Պատերազմների ժամանակ ռուսական բանակի պարենի պակասը հոգացել են հայ բնակիչները, զգալի օգնություն է ցույց տվել նաև Սբ Էջմիածնի վանքը:
Երկրորդ ռուս-պարսկական պատերազմին գործուն մասնակցություն են ունեցել նաև Կովկաս աքսորված դեկաբրիստները (70 սպա և 3 հզ. շարքային զինվորներ):
-Սարգսյան Լաուրա - 