1. Քարտեզի վրա նշել Կենտրոնական Ասիայի երկրները ու դրնաց ափերը ողողող ջրային ավազանները: 
2. Որոնք են Կենտրոնկան Ասիայի երկրների զարգացման նախադրյալները:

Մշակույթ, բրինձ, ոսկի, տեքստիլ։

Կենտևոնական Ասիայի երկրները աշխարհում առաջատար են ածխի, սև մետաղաձուլությամբ, մեքենաշինության որոշ արտադրատեսակների, տեքստիլի արդյունաբերության, հացահատիկի, ոչխարների և խոզերի գլխաքանակով, ձկնորսությամբ և այլն:

1. Ինչ դեր ունի Կենտրոնական Ասիան համաշխարհային տնտեսության մեջ: 

Իր ճարտարապետությամբ,Ուզբեկստանում է գտնվում աշխարհի ոսկու պաշարների մեկ տաներորդ մասը։ Այն նաև հարուստ է ֆոսֆորով ու կապարով։

Դասի հղումը 

Սահմանում Բազմանիստը, որի մակերևույթը բաղկացած է երկու հավասար բազմանկյուններից, իսկ մյուս բոլոր նիստերը ուղղանկյուններ են կոչվում է ուղիղ պրիզմա կամ հատվածակողմ: Նկարում եռանկյուն պրիզմա է:

Այդ երկու հավասար բազմանկյունները կոչվում են պրիզմայի հիմքեր, իսկ մյուս նիստերը, այսինքն ուղղանկյունները՝ կողմնային նիստեր: Յուրաքանչյուր կողմնային նիստի երկու հանդիպակաց կողերը գտնվում են հիմքերի վրա, իսկ մյուս երկու կողերը միացնում են հիմքերի գագաթները: Այդ կողերը կոչվում են կողմնային կողեր:

Ըստ հիմքի տեսակի, պրիզման կարող է կոչվել եռանկյուն պրիզմա, քառանկյուն պրիզմա և այլն: Եթե պրիզմայի կողմնային նիստերը զուգահեռագծեր են, պրիզման կոչվում է թեք պրիզմա: Այսպիսով,

n-անկյուն պրիզման ունի 3n կող, 2n գագաթ, n+2 նիստ, ընդ որում՝ նիստերից 2-ը հիմքերն են, իսկ n-ը՝ կողմնային նիստերը:

Առաջադրանքներ

1) Գտեք վեցանկյուն պրիզմայի կողերի, գագաթների, նիստերի թվերը:

Գագաթ 6*2=12

Նիստ 6+2=8

Կող6*3=18

2) Կարո՞ղ է պրիզմայի կողերի թիվը լինել՝

ա) 13,

բ) 14,

գ) 18:

3) Ի՞նչ բազմանկյուն է պրիզմայի հիմքը, եթե պրիզման ունի 

ա) 18 կող,

18:3=6 անկյույ
բ) 24 կող,
24;3=
գ) 9 նիստ:


4) Կարո՞ղ է պրիզմայի նիստերի թիվը լինել՝

ա) 13,

բ) 14,

գ) 18:


5) Պրիզմայի գագաթների և կողերի թվերի գումարը 30 է: Քանի՞ նիստ ունի այդ պրիզման:

2N+3N=30

30:5=

N=6

1. Մանրամասն ներկայացնել արյան բաղադրությունը

 Արյունը հեղուկ շարակցական հյուսվածք է: Այն օրգանիզմի բոլոր բջիջներին մատակարարում է թթվածին և սննդանյութեր, այնտեղից հեռացնում է ածխաթթու գազը և կենսագործունեության արգասիքները: Այն նաև նպաստում է օրգանիզմի ներքին միջավայրի քիմիական բաղադրության ու մարմնի կայուն ջերմաստիճանի պահպանմանը:

• Արյան կարգեր

Գոյություն ունեն արյան 4  խմբեր և 8 տեսակներ: Սովորաբար սա անվանում են ABO համակարգ:

Արյան խմբերը հիմնված ենթե ձեր արյան կարմիր բջիջների մակերեսին երկու հատուկ հակածիններց որն է առկա:

О (I) խումբը չունի A և B հակածիններից և ոչ մեկը, սակայն α և β հակամարմիններից՝ երկուսն էլ

A (II) խումբն ունի A հակածին և β (բետա) հակամարմին

B (III) խումբն ունի B հակածին և α (ալֆա) հակամարմին

AB (IV) խումբն ունի A և B հակածինները, սակայն α և β հակամարմիններից՝ և ոչ մեկը:

• Ներկայացնել թոքերի կենսական տարողությունը

Թոքերը մկանային օրգան չեն, դրանք պասիվ կերպով հետևում են լայնացող կրծքավանդակի պատերին, որի հետևանքով թոքերում ընկնում է օդի ճնշումը: Մթնոլորտային օդը թափանցում է թոքեր, որոնք լայնացել են, տեղի է ունենում ներշնչում:

• Շնչառական շարժումներ

Շնթառական շարժումները արտահայտվում են հիմնականում տարբեր ձևերով։ Տարբեր մարդ ըստ տարիքի ըստ հասակի տարբեր ձևով է շնչում։ Շնչառությունը հիմնականում կատարում է 2 ֆունկցիա շունչ և արտաշունչ։ Չափահաս մարդու մոտ այն մոտավորապես հավասար է 3500 սմ³: Թոքերի կենսական տարողությունը կախված է հասակից, սեռից, մարզվածության մակարդակից

1. Մանրամասն ներկայացնել արյան բաղադրությունը

 Արյունը հեղուկ շարակցական հյուսվածք է: Այն օրգանիզմի բոլոր բջիջներին մատակարարում է թթվածին և սննդանյութեր, այնտեղից հեռացնում է ածխաթթու գազը և կենսագործունեության արգասիքները: Այն նաև նպաստում է օրգանիզմի ներքին միջավայրի քիմիական բաղադրության ու մարմնի կայուն ջերմաստիճանի պահպանմանը:

• Արյան կարգեր

Գոյություն ունեն արյան 4  խմբեր և 8 տեսակներ: Սովորաբար սա անվանում են ABO համակարգ:

Արյան խմբերը հիմնված ենթե ձեր արյան կարմիր բջիջների մակերեսին երկու հատուկ հակածիններց որն է առկա:

О (I) խումբը չունի A և B հակածիններից և ոչ մեկը, սակայն α և β հակամարմիններից՝ երկուսն էլ

A (II) խումբն ունի A հակածին և β (բետա) հակամարմին

B (III) խումբն ունի B հակածին և α (ալֆա) հակամարմին

AB (IV) խումբն ունի A և B հակածինները, սակայն α և β հակամարմիններից՝ և ոչ մեկը:

• Ներկայացնել թոքերի կենսական տարողությունը

Թոքերը մկանային օրգան չեն, դրանք պասիվ կերպով հետևում են լայնացող կրծքավանդակի պատերին, որի հետևանքով թոքերում ընկնում է օդի ճնշումը: Մթնոլորտային օդը թափանցում է թոքեր, որոնք լայնացել են, տեղի է ունենում ներշնչում:

• Շնչառական շարժումներ

Շնթառական շարժումները արտահայտվում են հիմնականում տարբեր ձևերով։ Մարդիկ, ըստ տարիքի, ըստ հասակի տարբեր ձևով են շնչում։ Շնչառությունը հիմնականում կատարում է 2 ֆունկցիա։ Շունչ և արտաշունչ։ Չափահաս մարդու մոտ այն մոտավորապես հավասար է 3500 սմ³: Թոքերի կենսական տարողությունը կախված է հասակից, սեռից, մարզվածության մակարդակից

.Ուղղանկյուն եռանկյան էջերն են 5 սմ և 12 սմ ։ ա․Գտի՛ր ուղղանկյուն եռանկյան ներքնաձիգը ։ 

12^2=144

5^2=25

144+25=169

169=c^2

c=13

Հուշում ։Օգտվի՛ր Պյութագորասի թեորեմայից։  (AC)^2+(CB)^2=(AB)^2
բ․Հաշվի՛ր ուղղանկյուն եռանկյան մակերեսը ։

5*12=60

60:2=30

2.Գտի՛ր  20սմ, 13սմ, 11սմ  կողմերով եռանկյան մակերեսը ։ 

Հուշում։Եռանկյան մակերես հաշվելու համար օգտագործենք Հերոնի բանաձևը՝ S=P(p-AB)(p-BC)(p-AC) , որտեղ p= AB+BC+AC2 :

20+13+11= 44

44:2=22/

 S=P=22

V22*(22-20) *(22-13) * (22-11)

V=22*2*9*11=11*2*3=66

3.Ուղղանկյունանիստի չափումներն են՝ 5 սմ, 6 սմ, 4 սմ։ 
ա․Նշի՛ր ուղղանկյունանիստի  նիստերը ։

բ․ Հաշվի՛ր ուղղանկյունանիստի կողմնային մակերևույթի մակերեսը,  եթե ուղղանկյունանիստի բարձրությունը հավասար է 6 սմ ։

24*2

6*5=30

30*2+48=108

գ․Հաշվի՛ր ուղղանկյունանիստի լրիվ մակերևույթի մակերեսը։ 

108+40=148

դ․Հաշվի՛ր ուղղանկյունանիստի ծավալը ։

5*6*4=120սմ³

4. Գծի՛ր խորանարդ ,որի կողը հավասար է 8սմ ։
ա․Հաշվի՛ր խորանարդի մեկ նիստի մակերեսը ։

բ․Հաշվի՛ր խորանարդի կողմնային մակերևույթի մակերեսը ։

64*4=256

գ․Հաշվի՛ր խորանարդի լրիվ մակերևույթի մակերեսը ։

5.Հաշվի՛ր զուգահեռագծի մակերեսը , եթե  կողմը  հավասար է 13 սմ , իսկ նրան տարված բարձությունը 8 սմ ։

13*8=104

Խմբավորե՛ք, թե ո՛ր իրավիճակում շնչառական գործընթացն ինչպես է

փոխվում: Հիﬓավորե՛ք  շնչառական գործընթացիարագությունը.

1. հաճախ
2. դանդա ղ
3. խորը

Իրավիճակներ

ա) Միջավայրում CO2-ի շատացում-խորը

բ) Դրական զգայական իրավիճակ-հաճախ

գ) Արյան ﬔ ջ O2-ի նվազում-խորը

դ) Քնած ժամանակ-դանդաղ

ե) Սառը ջրի ﬔ ջ ընկղմվելիս-խորը

զ) Անձրևից հետո-հաճախ

է) Ծանր ֆիզիկական աշխատանքից հետո-խորը

ը) Բացասական զգայական իրավիճա-հաճախ

Թոքերն օժտված են չափազանց մեծ առաձգականությամբ և գտնվում են կրծքավանդակի փակ խոռոչում՝ գրավելով նրա համարյա ամբողջ ծավալը: Դրա շնորհիվ թոքամզի խոռոչում ճնշումը միշտ լինում է մթնոլորտային ճնշումից ցածր: Բնականոն պայմաններում չափահաս առողջ մարդը հանգիստ ժամանակ մեկ րոպեում կատարում է 16−20 շնչառական շարժում, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է ներշնչման և արտաշնչման փուլերից: Ընդ որում արտաշնչման փուլն ավելի երկարատև է: Օրվա ընթացքում շնչառական շարժումների թիվը կազմում է մոտ 21000:

Մարդը կյանքի ընթացքում կատարում է մոտավորապես 700 մլն շնչառական շարժում:

Շնչառությունն իրականանում է շնչառական մկանների՝ ստոծանու և միջկողային մկանների ռիթմիկ կծկումների շնորհիվ: Ստոծանին մկանային միջնապատի դեր է կատարում` բաժանելով որովայնի խոռոչը կրծքավանդակից:

Ներշնչման ժամանակ կծկվում են արտաքին միջկողային մկանները, կողոսկրերը փոքր-ինչ բարձրանում են, միաժամանակ կրծոսկրը շարժվում է դեպի առաջ: Այդ բոլորի հետևանքով կրծքավանդակի չափերը մեծանում են: Ստոծանու մկանների կծկման հետևանքով նրա գմբեթը հարթվում է, և կրծքավանդակը մեծանում է նաև ուղղաձիգ ուղղությամբ:

Թոքերը մկանային օրգան չեն, դրանք պասիվ կերպով հետևում են լայնացող կրծքավանդակի պատերին, որի հետևանքով թոքերում ընկնում է օդի ճնշումը: Մթնոլորտային օդը թափանցում է թոքեր, որոնք լայնացել են, տեղի է ունենում ներշնչում:

Իսկ ինչպե՞ս է կատարվում արտաշնչումը:

Միջկողային և ստոծանու մկանների թուլացման հետևանքով կողոսկրերն իրենց ծանրության տակ ուղղվում են ներքև, ստոծանին զբաղեցնում է իր նախկին դիրքը, կրծքավանդակի խոռոչը փոքրանում է, թոքերը սեղմվում են, նրանցում օդի ճնշումը մեծանում է և օդը շնչառական ուղիներով դուրս է մղվում, տեղի է ունենում արտաշնչում: Ավելի խորը շնչառությանը մասնակցում են նաև որովայնի մկանները:

Հանգիստ ներշնչման ժամանակ մարդը ներշնչում է մոտ 500 սմ³ օդ և նույնքան էլ արտաշնչում: Դա կոչվում է շնչառական ծավալ: Ի դեպ, այդ օդից միայն 360 սմ³-ն է հասնում թոքեր, իսկ մնացած 140 սմ³-ը մնում է շնչառական ուղիներում և գազափոխանակությանը չի մասնակցում:

Օդի այն առավելագույն քանակը, որը կարելի է արտաշնչել ամենախորը ներշնչումից հետո, կոչվում է թոքերի կենսական տարողություն:

Չափահաս մարդու մոտ այն մոտավորապես հավասար է 3500 սմ³: Թոքերի կենսական տարողությունը կախված է հասակից, սեռից, մարզվածության մակարդակից:

Օրինակ

6 տարեկան երեխայի թոքերի կենսական տարողությունը 1200 սմ³ է, կնոջը` մոտ 3500 սմ³, տղամարդունը՝ մոտ 4500 սմ³: Մարզված մարդկանց մոտ այն կարող է հասնել մինչև 9000 սմ³: Ամենախոր արտաշնչումից հետո թոքերում պահպանվում է մոտ 1000 սմ³ (այսպես կոչված մնացորդային օդ), որի պատճառով թոքերը չեն դատարկվում մինչև վերջ, նույնիսկ մահից հետո:

Շնչառության կարգավորումը: Շնչառության կարգավորումն իրականացվում է նյարդային և հումորալ մեխանիզմներով:

Ուշադրություն

Երկարավուն ուղեղում գտնվում է շնչառության կենտրոնը, որտեղ մոտավորապես յուրաքանչյուր չորս վայրկյանը մեկ առաջանում են գրգիռներ, որոնք հաղորդվում են կրծքավանդակի միջկողային մկաններին և ստոծանուն:

Դրա շնորհիվ մկանները կծկվում են, և կրծքավանդակը լայնանում է, տեղի է ունենում ներշնչում: Նույն մկանների թուլացման հետևանքով տեղի է ունենում արտաշնչում:

Շնչառական կենտրոնի վրա որոշակի ազդեցություն են թողնում մեծ կիսագնդերի կեղևում տեղակայված բարձրագույն շնչառական կենտրոնները: Դրանց ազդեցության հետևանքով շնչառության հաճախականությունը փոխվում է խոսելու ընթացքում:

Շնչառության կարգավորմանը մասնակցում են պաշտպանական ռեֆլեքսները` հազը և փռշտոցը:

Հազի միջոցով օդատար ուղիներից փոշին և մանրէները լորձի ավելցուկի հետ հեռացվում են բերանի խոռոչով, իսկ փռշտոցի դեպքում` քթի խոռոչով: Երկու դեպքում էլ տեղի է ունենում կտրուկ արտաշնչում:

Շնչառության հաճախականությունը փոխվում է ոչ միայն ֆիզիկական աշխատանքի, այլև մարդու հուզական վիճակի փոփոխության դեպքում: Հուզմունքի պահին շնչառությունը տեղի է ունենում ընդհատումներով, իսկ գերլարվածության ժամանակ` աղմկոտ և հաճախ: Դրական զգայական իրավիճակում մարդու շնչառությունը դանդաղում է:

Ուշադրություն

Այսպիսով՝ արթուն և հարաբերական հանգստի պայմաններում չափահաս մարդը 1 րոպեում կատարում է մոտավորապես 16 շնչառական շարժում, քնած ժամանակ` 12:

1.Ո՞ր մեծություննէ կոչվում էներգիա

Այն ֆիզիկական մեծությունը, որը բնութագրում է մարմնի աշխատանք կատարելու ունակությունը, կոչվում էներգիա (E):

2.Օրինակներով ցույց տալ էներգիայի և աշխատանքի կապը

գունդը դնում ենք սեղանին, այն  կպահպանի իր դադարի վիճակը, քանի որ նրա վրա ազդող ուժերը համակշռված են: Ուրեմն, այս դեպքում գունդն աշխատանք չի կատարում:

3.Ի՞նչ միավորներով է չափվում էներգիան միավորների ՄՀ-ում:

Էներգիա-E

4.Մեխանիկական էներգիայի տեսակները

5.Ո՞ր էներգիան են անվանում կինետիկ

Մարմնի շարժումով պայմանավորված էներգիան կոչվում է կինետիկ  էներգիա:

6.Ի՞նչ մեծություններից է կախված մարմնի կինետիկ էներգիան ,որ բանաձևով է որոշվում

 

S₀=v²/2a

7.Երբ է մարմնի կինետիկ էներգիան զրո

Երբ մարմինը դադարի վիճակում է

8.Որ էներգիան են անվանում  պոտենցիալ,

Մարմինների փոխազդեցությամբ պայմանավորված էներգիան կոչվում է պոտենցիալ էներգիա:

9.բերել պետենցիալ էներգիայով օժտված մարմինների օրինակներ

կախված է զրոյական մակարդակի ընտրությունից

10.Ինչ բանաձևով է որոշվում Երկրի մակերևույթից որոշակի բարձրությամբ մարմնի պոտենցիալ էներգիան

  E_p=mgh

11.Որ մեծություն է կոչվում մարմնի լրիվ մեխանիկական էներգիա:

Մարմնի կինետիկ և պոտենցիալ էներգիաների գումարը կոչվում է լրիվ մեխանիկական էներգիա.

12.Ձևակերպիր լրիվ մեխանիկական էներգիայի պահպանման օրենքը

E=Eկ+Eպ

1.Որ ֆիզիկական մեծությունն է կոչվում տատանումների պարբերություն

Այն ամենափոքր ժամանակամիջոցը, որի ընթացքում տատանումները կրկնվում են, կոչվում է տատանման պարբերություն (T) :

2.ինչ միավորներվ է արտահայտվում տատանումների պարբերությունը

ատանումների T  պարբերության և ν հաճախության համար ճիշտ են այն բոլոր բանաձևերը`

T=1ν և ν=1T

3.ինչ է տատանումների լայնույթը:ինչ միավորներվ է այն արտահայտվում;

Տատանումների լայնույթն այն առավելագույն հեռավորությունն է, որի չափով իր հավասարակշռության դիրքից կարողանում է հեռանալ տատանվող մարմինը։

4.ինչ է տատանումների հաճախությունը;Ինչ միավորներով է այն արտահայտվում

Տատանումների հաճախությունը որոշելու համար անհրաժեշտ է տատանումների n թիվը բաժանել այն ժամանակի վրա, որի ընթացքում այդ տատանումները տեղի են ունեցել` ν=nt

5.Որ հաճախություննէկոչվում 1Հց;

6.Որո՞նք են տատանումների մարման պատճառները

յն տատանումները, որոնց լայնույթն աստիճանաբար փոքրանում է, անվանում են մարող տատանումներ: 

Իմ գրիքը դեռ ընթացքի մեջ է։ Ես այս գրքով շատ բան սովորեցի։ Կարդացել եմ դիմակներ ժողովածուից այնտեղ ինձ դուր եկավ ծաղրածուն։ Ինձ համաւ Պարույր Սևակը ուսուցիչ է այո ես նրանից այնքան բան սովորեցի, որ ինձ համար կարծես մի դաս էր։ Այդ իր ամեն մի խոսքը մի կյանքի օր էր։ Կարծես ես կյանքից ամեն մի օր այդ խոսքերով պատկերացրեցի։ Մի քանի անգամ երբ կարդում եմ տարբեր բաներ եմ հասկանում։ Նա մարդկանց շատ լավ է հասկանում և իր գիրքը մի ամբողջ կյանքի ճշգրիտ օրեր են դու կարող ես այդ խոսքերով ապրես և ճիշտ ապրես։ Ես դեռ չեմ վերջացրել բայց ինչքան բան եմ սովորել։