18-րդ դարի երկրորդ կեսին հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը շարունակվեց ինչպես Սյունիքում և Արցախում, այնպես էլ հայկական այլ շրջաններում: Այս շրջանում ազատագրական շարժումները պայմանավորված էին օսմանյան և պարսկական ճնշումներով, ինչպես նաև միջազգային քաղաքականության զարգացումներով, որոնք հայության համար ստեղծում էին նոր հնարավորություններ ու մարտահրավերներ:

---

Պատմական նախադրյալներ

1. Տարածաշրջանային հակամարտություններ:
   • Պարսկաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև պայքարը կասեցրեց Սյունիքի ու Արցախի հայ իշխանությունների կարգավիճակի ամրապնդումը:
   • Ռուսական կայսրության հզորացումը մեծ հույսեր էր ներշնչում հայությանը՝ հավատալով, որ ռուսները կօգնեն ազատագրվել օտար լծից:
2. Հոգևոր առաջնորդության դերը:
   • Հայ եկեղեցին ակտիվ դեր էր խաղում պայքարի կազմակերպման մեջ՝ ձգտելով պահպանել հայկական ինքնությունը:
   • Այս ժամանակահատվածում Էջմիածնի և Գանձասարի կաթողիկոսները կարևոր դեր խաղացին հայության ինքնապաշտպանության կազմակերպման գործում:

---

Ազատագրական շարժումներ

1. Արցախի մելիքությունների դիմադրությունը:
   • Արցախի մելիքները (մասնավորապես Մելիք Շահնազար և Մելիք Եգան) փորձեցին համախմբել իրենց ուժերը օսմանյան և պարսկական հարձակումներին դիմագրավելու համար:
   • Շարժումը մեծապես կապված էր Գանձասարի առաջնորդների հետ, որոնք աջակցում էին զինված խմբերին:
2. Ռուսական ազդեցությունը:
   • Ռուսական կայսրությունը 18-րդ դարի երկրորդ կեսին խորացնում էր իր ներկայությունը Կովկասում:
   • Ռուս-թուրքական և ռուս-պարսկական պատերազմները հնարավորություն տվեցին հայերին՝ օգտվելու ռուսների աջակցությունից:
   • Հայերը սկսեցին բանակցություններ վարել ռուսական իշխանությունների հետ՝ խոստանալով աջակցություն՝ ապագայում հայկական տարածքներում ինքնավարություն ստանալու դիմաց:
3. Հարության և Ստեփան Շահումյաններ:
   • Հայ զինվորական առաջնորդները ակտիվորեն մասնակցում էին ռուսական բանակի կազմում Պարսկաստանի և Օսմանյան կայսրության դեմ պատերազմներին:
   • Շահումյանների նման ընտանիքները դառնում էին հայության պայքարի կենտրոններ:

---

Միջազգային հույսերը

1. Պոլսի և Սուրբ Ղազարի հայ մտավորականների դերը:
   • Հայկական սփյուռքի ներկայացուցիչները՝ հատկապես Վենետիկի և Կոստանդնուպոլսի հայերը, փորձում էին միջազգային աջակցություն կազմակերպել:
   • Վենետիկյան Մխիթարյանների գործունեությունը կարևոր դեր խաղաց ազգային ինքնագիտակցության պահպանման գործում:
2. Խոսրով Խան Ջավանշիրի դերը:
   • Արցախի ղեկավարներից մեկը՝ Խոսրով Խան Ջավանշիրը, կարևոր դեր խաղաց ինչպես ռուսների, այնպես էլ պարսիկների հետ բանակցություններում՝ նպատակ ունենալով ապահովել հայկական տարածքների պաշտպանությունը:

---

Հաջողություններ և դժվարություններ

1. Հաջողություններ:
   • Հայկական ուժերը շարունակում էին պաշտպանել Սյունիքի և Արցախի լեռնային շրջանները:
   • Ռուսական բանակի աջակցությամբ հայկական ուժերը որոշ տեղերում կարողացան պահել վերահսկողությունը:
2. Դժվարություններ:
   • Պարսկական և օսմանյան զորքերը պարբերաբար ավերում էին հայկական բնակավայրերը:
   • Ռուսական աջակցությունը հիմնականում մնում էր անորոշ և պայմանավորված քաղաքական իրադարձություններով:
   • Հայ մելիքների միջև միասնության պակասը խոչընդոտում էր պայքարի արդյունավետությունը:

---

Ազատագրական պայքարի նշանակությունը

• 18-րդ դարի երկրորդ կեսի ազատագրական պայքարը հիմք դրեց հետագա ազգային շարժումներին՝ հատկապես 19-րդ դարում:
• Այս շրջանի պայքարը պահպանեց հայկական ինքնությունը և նպաստեց հայ ժողովրդի գոյատևմանը օտար տիրապետության պայմաններում:
• Ռուսական կայսրության հետ հարաբերությունները նախադրյալ դարձան Արևելյան Հայաստանի ռուսական տիրապետության տակ հայտնվելու համար 19-րդ դարում:

---

18-րդ դարի երկրորդ կեսի ազատագրական պայքարը հայության հաստատակամության և ինքնության պահպանման վառ օրինակ է։ Չնայած ծանր պայմաններին, հայերը շարունակեցին պայքարել հանուն իրենց ազատության՝ հիմնվելով ինչպես սեփական ուժերի, այնպես էլ դրսից ակնկալվող աջակցությունների վրա։