Ռուս-թուրքական և ռուս-պարսկական պատերազմները կարևոր տեղ են զբաղեցնում Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության պատմության մեջ՝ կապված Կովկասի և հարակից տարածքների համար մղվող պայքարի հետ:

Ռուս-թուրքական պատերազմներ

Ռուս-թուրքական պատերազմները տեղի են ունեցել հիմնականում Օսմանյան կայսրության և Ռուսաստանի միջև՝ տևելով մի քանի դար: Դրանք կենտրոնացած էին Հարավային Կովկասի, Բալկանյան թերակղզու և Սև ծովի ավազանի տարածքների վրա:

1. Հիմնական նպատակներ:
   • Ռուսական ազդեցության տարածում Կովկասում և Բալկաններում:
   • Սև ծովի դեպի ծով ելքի ապահովում:
   • Քրիստոնեական ժողովուրդների (հատկապես բալկանյան սլավոնների և հայերի) պաշտպանություն Օսմանյան տիրապետությունից:
2. Հիմնական պատերազմներ:
   • 18-րդ դարի ռուս-թուրքական պատերազմներ (1768-1774, 1787-1792):
     • Կուտուզովի, Սուվորովի և այլ նշանավոր զորահրամանատարների գործողությունները:
     • Կյուչուկ-Կայնարջիի (1774) և Յասիի (1792) պայմանագրերը, որոնք ամրապնդեցին Ռուսաստանի դիրքերը:
   • 19-րդ դարի պատերազմներ (1806-1812, 1828-1829, 1877-1878):
     • Ռուսական հաղթանակների արդյունքում Օսմանյան կայսրությունը ստիպված էր զիջել Կարսը, Բաթումը և այլ կարևոր տարածքներ:
     • Բեռլինի կոնգրեսը (1878) վերանայեց Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը՝ սահմանափակելով Ռուսաստանի ձեռքբերումները:

Ռուս-պարսկական պատերազմներ

Ռուս-պարսկական պատերազմները տեղի են ունեցել Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև՝ կապված Կովկասի վերահսկողության համար:

1. Հիմնական նպատակներ.
   • Կովկասի հյուսիսային և արևելյան շրջանների ռազմավարական վերահսկողություն:
   • Ռուսաստանի դիրքերի ամրապնդում Հարավային Կովկասում:
2. Հիմնական պատերազմներ:
   • Առաջին ռուս-պարսկական պատերազմ (1804-1813).
     • Ռուսական զորքերի հաղթանակ Գյանջայի և Թավրիզի ուղղություններով:
     • Գյուլիստանի պայմանագիր (1813): Ռուսաստանը ստացավ Դաղստանը, Վրաստանը և Կովկասի այլ տարածքներ:
   • Երկրորդ ռուս-պարսկական պատերազմ (1826-1828).
     • Պարսկական զորքերի պարտություն Աբբաս Միրզայի գլխավորությամբ:
     • Թուրքմենչայի պայմանագիր (1828): Ռուսաստանը ստացավ Երևանը և Նախիջևանը:

Արդյունքներ

1. Ռուսաստանը դարձավ Կովկասի գլխավոր տերությունը:
2. Հայկական տարածքների միացումը Ռուսաստանին ապահովեց հայերի համար համեմատաբար խաղաղ պայմաններ:
3. Օսմանյան և Պարսկական ազդեցությունը զգալիորեն նվազեց Կովկասում:
4. Ռուսական տիրապետությունը նպաստեց Կովկասի ժողովուրդների տնտեսական և մշակութային զարգացմանը, բայց նաև հանգեցրեց որոշ ազգային խնդիրների:

Այս պատերազմները կարևոր էին ոչ միայն Ռուսաստանի տարածքային ընդլայնման, այլև տարածաշրջանում քաղաքական հավասարակշռության ձևավորման համար: