Թեման․Շփման ուժ:Շփման ուժի դերը բնության մեջ և կենցաղում:

Է․Ղազարյան գրքից վարժություններ․

5․04-9․04;12․04-16․04;19․04-23․04

Թեման․Շփման ուժ:Շփման ուժի դերը բնության մեջ և կենցաղում:

    Դասարանում  քննարկվող հարցեր.

 Լաբորատոր աշխատանք «Շփման ուժի չափումը ուժաչափով,տարբեր մակերևույթների վրա»

Քննարկվող հարցեր.

1.Բերել շփման առկայությունը հաստատող օրինակներ:

Օրինակ ՝ Փորձենք շարժել սեղանին դրված ծանր գիրքը ՝ նրա վրա ազդող հորիզոնական ուղղված ուժով: Կնկատենք, որ ազդող ուժը բավականաչափ փոքր է, այսինքն գիրքը դադարի վիճակում է: Եվ սկսում է շարժվել միայն այն դեպքում, երբ ազդող ուժ է լինում: Այդ ուժը մարմնի և սեղանի մակերևույթների միջև առաջացած դադարի շփման ուժն է

2.Ինչով է պայմանավորված շփումը

 Շփման ուժը պայմանավորված է շփման ուժի մեծության և շփվող մարմինների ողորկության աստիճանից

3.Թվարկել շփման տեսակները և բերել օրինակներ:

Շփման տեսակներից են ՝ դադարի շփման ուժը, սահքի շփման ուժը և գլորման շփման ուժը

4.Օրինակներով ցույց տալ,որ միևնույն պայմաններում գլորման շփման ուժը փոքր է սահքի շփման ուժից:

Օրինակ՝երբ քարը գլորենք թեկ մակերևույթի վրայից, ապա նրա արագությունը գնալով մեծանում է շփման ուժի նկատմամբ, իսկ երբ այն քաշենք հարթ մակերևույթի վրայով, ապա նրա շփման ուժը կլինի ավելի շատ:

5.Բերել շփման դրսևորման օգտակար օրինակներ

Եթե շփման ուժը չլիներ, ապա օրինակ ավտոմեքենային հնարավոր չէր արգելակել, ինչը կարող էր բերել վատ հետևանքների:

6.Բերել շփման դրսևորման վնասակար օրինակներ

Եթե շփման ուժը կա, ապա մարդը չի կարող տեղափոխել մի ծանր իր, մի տեղ որտեղ նա ուզում է:

7.Ինչպես կարելի է մեծացնել շփումը

Շփման ուժ մեծացնելու համար կարելի է մակերևույթը դարձնել խորդուբորդ:

8.Ինչպես կարելի է փոքրացնել շփումը

Շփման ուժը փոքրացնելու համար կարելի է մակերևույթը ինչքան հնարավոր է հարդեցնել:

9.Բերեք օրինակներ,երբ մարմնի վրա միաժամանակ ազդում է մի քանի ուժ;

Օրինակ թուղթը, երբ պատուհանից կցենք, ապա նրա վրա կազդեն և ծանրության ուժը և օդի դիմադրողականությունը:

 Սովորել Է..Ղազարյանի դասագրքից էջ75-ից մինչև էջ79-ը։Կատարել

esercizio con il verbo rifflessivo

VERBI RIFLESSIVI – PRESENTE E PASSATO
1 Io (svegliare) ……io mi sveglio………………………………. alle otto
1 Ieri………si sono svegliato ………………………………………………alle otto
2 Tu (alzare) …tu ti alzarsi…………………………………….. alle nove
2 Ieri…………ti sei alzato………………………………………….alle nove
3Lui (mettere) …lui si mette……………………………….. il giubbotto
3 Ieri ……………si `e messo…………………………………… il giubbotto
4 Mi (spogliare)…Mi spogliarso……………………….. e
(addormentare)…addormentarso……………………..
4 Ieri…………mi sono spogliato………………………………….e
………………………………………………..
5 Ti (divertire)……Ti divertersi……………………….
5 ieri ti sei divenrtito………..
6 Voi (lavare) ………Voi vi lavarte……………………………. In fretta
6 Ieri………………………vi siete lavorati…………………………..in fretta
7Noi (fare)……Noi ci faciamo……………………La doccia e
(prepararsi)…prepariamo……………………………….
7 Ieri…………ci siamo factti ……………………….l a doccia
e…ci siamo preparati…………………………………………………..
8Loro (pettinare)……si pettinano………………….e poi
(truccare)…si……truccano…………………………
8 Ieri……si sono prettinati……………………………………..e
poi………………si sono truccatti…………………………………..

Թիթեռները․

Հին դարերում թիթեռնիկին անվանել են թռչող ծաղիկ, քանի որ այն ծաղկի պես գեղեցիկ է եղել։ Թիթեռնիկի գույնզգույն թևերն անհրաժեշտ են, որպեսզի նա պաշտպանվի գիշատիչներից։ Թիթեռի վառ գույները նշանակում են, որ նա կամ թունավոր է կամ վատ համ ունի։ 
Երբ թիթեռն իր թևերն ամբողջությամբ բացում է, դրանց վրա կարելի է նկատել «աչքեր»։ Այդ աչքերը թշնամիներին խաբելու

t1

 համար է, քանի որ այդ դեպքում թվում է, թե դիմացը ոչ թե թիթեռ է կանգնած, այլ փոքրիկ գազանիկ։
Թիթեռները լինում են ցերեկային և գիշերային։ Բոլոր ցերեկային թիթեռների բեղիկների ծայրերն ավելի հաստացած են, քան գիշերայիններինը։ Գրեթե բոլոր ցերեկային թիթեռներն իրենց թևերը հեշտությամբ ծալում են մարմնին ուղղահայաց։ Գիշերային թիթեռերը հանգստի ժամանակ սովորաբար թևերը բացած են պահում։ Ցերեկային թիթեռներն ունեն վառ երանգներ ու ծաղկից ծաղիկ են թռչում հանգիստ, առանց շտապելու։ Գիշերային թիթեռներն ավելի համեստ գույներ ունեն՝ մոխրագույն կամ շագանակագույն երանգների։ Այդ իսկ պատճառով ցերեկը դժվար է նկատել հանգստացող գիշերային թիթեռին։

t2

Թիթեռների կյանքն հիմնականում թռիչքներվ։ Որոշ թիթեռներ կարող են նույնիսկ միջմայրցամաքային թռիչքներ կատարել։ «Ծովակալ» տեսակի թիթեռները Եվրոպայից թռչում են դեպի Աֆրիկա՝ ձվադրելու համար։ Իսկ նրա սերունդներն արդեն հաջորդ տարի Աֆրիկայից թռչում են դեպի Եվրոպա։ Նման թռիչքը շատ էներգիա է պահանջում։ Իսկ այդ էներգիան թիթեռները ստանում են ծաղիկների նեկտարից, որոնք նրանք ծծում են խողովականման կնճիթներով։ Թիթեռները, թռչելով ծաղկից ծաղիկ, փոշոտում են ծաղիկները։ Նրանց մարմինների ու թաթերի վրա կպչում է մի ծաղկի փոշին և այդպիսով տեղափոխվում այլ ծաղկի վրա։
Գիշերային թիթեռներն ունեն այնպիսի օրգաններ, որոնք անտեսանելի ճառագայթները դարձնում են տեսանելի։ Դրանց շնորհիվ էլ թիթեռները մթության մեջ կարողանում են գտնել ծաղիկներ։
Ոչ բոլոր թիթեռներն են սնվում ծաղիկների նեկտարով կամ մրգերի հյութվ։ Որոշ թիթեռներ արնախում են։ Նրանց կոշտ կնճիթը կարող է խրվել մաշկի մեջ։ Նման թիթեռ-վամպիրներ ապրում են, օրինակ, Սիբիրում։
Որոշ արևադարձային երկրներում ապրող թիթեռներ սնվում են կենդանիների լորձային արտադրություններով։ Այդ թիթեռների պատճառով հիվանդությունները տարածվում են։
Շատ հետաքրքիր է թիթեռի զարգացման երևույթը։ Թիթեռի կողմից դրված ձվից դուրս են գալիս թրթուրներ, որոնք իրենց

t3

 կյանքի ընթացքում անընդհատ ուտում ու մեծանում են։ Այնուհետև մեծացած թրթուրները վերածվում են հարսնյակի։
Մարդկության համար ամենաօգտակար թիթեռը թթի շերամն է, որն արտադրում է մետաքս։ Այս թիթեռների արուները նույնիսկ հետ են սովորել թռչելուն։ Մինչ հարսնյակ դառնալ, այս թիթեռի թրթուրները հարսնյակի պատյանը գործում են մետաքսյա ամուր թելից։

Երկենցաղներ

Երկկենցաղների արտաքին կառուցվածքըԵրկկենցաղները ցամաք դուրս եկած առաջին ողնաշարավոր օրգանիզմներ են: Այս դասին պատկանող բոլոր կենդանիները հասուն վիճակում շնչում են թոքերով, ունեն եռախորշ սիրտ և արյան շրջանառության երկու շրջանՈղնաշարավորների ենթատիպում երկկենցաղները ամենասակավաթիվ օրգանիզմներն են, ունեն մոտ 4,5 հազար տեսակ: Երկկենցաղները ձվադրում են ջրում: Այստեղ է անցնում նաև նրանց կյանքի թրթուրային շրջանը: Միայն կերպարանափոխվելուց և հասուն ձևի վերածվելուց հետո նրանք կարող են ապրել ցամաքում: Դրանով էլ պայմանավորված է դասի անվանումը: Մոտավորապես 300 մլն տարի առաջ երկրագնդի կլիման շոգ էր, հետևաբար ջրամբարները ցամաքում էին և աղքատանում թթվածնով: Այդ պայմաններում հնագույն վրձնալողակ ձկները, դուրս գալով ցամաք, հավանաբար սկիզբ տվեցին հնադարյան առաջին երկկենցաղներին՝ ստեգոցեֆալներին

16-w718.jpg

Երկկենցաղները տարածված են բոլոր աշխարհամասերում՝ բացի Անտարկտիդայից: Նրանք ապրում են լճերի, գետերի ափերին, ստվերոտ ու խոնավ անտառներում, ճահճոտ վայրերում: Երկկենցաղները ակտիվ են ջրում օրվա բոլոր ժամերին, ցամաքում օրվա մեծ մասն անցկացնում են արևի ուղղակի ճառագայթումից պատսպարվելով: Ցամաքում գիշերը երկկենցաղները դուրս են գալիս որսի:Երկկենցաղները սառնարյուն կենդանի օրգանիզմներ են:Այդ իսկ պատճառով նրանք ակտիվ են միայն տարվա տաք եղանակներին: Բազմացման շրջանում նրանք մոտենում են ջրամբարին: Այնուհետև ձմեռում են կա՛մ ջրամբարի հատակին, կա՛մ ցամաքի վրա՝ թաքստոցներում, քարերի տակ և այլն: Երկկենցաղների մեջ տարբերում ենք. անպոչ երկկենցաղներ՝ դոդոշներ, գորտեր, ծառագորտեր:պոչավոր երկկենցաղներ՝ տրիտոններ, սալամանդրաներ:անվերջույթ երկկենցաղներ՝ որդուկներ: 

18.jpg

Ցամաքային կենսակերպով պայմանավորված երկկենցաղների համար հատուկ կարևորություն է ստացել մաշկը:Երկկենցաղների մաշկը մերկ է, զուրկ է թեփուկներից: Սակայն դրա փոխարեն այն հարուստ է լորձ արտադրող գեղձերով: Որոշ երկկենցաղների լորձը խիստ թունավոր է, որի համար նրանք որս չեն դառնում այլ գիշատիչների համար: Հարավային Ամերիկայի փոքրիկ ծառագորտի մեկ առանձնյակի լորձը բավական է 1500 մարդ սպանելու համար:Այն օգտագործում էին ացտեկներն ու մայաները՝ թունավոր նետեր պատրաստելու համար: 

27.jpg

 Լորձը պաշտպանում է մաշկը բակտերիաներից և փոշուց: Լորձի շնորհիվ երկկենցաղների մաշկի մակերեսին առաջանում է հեղուկ թաղանթ, որի մեջ լուծվում է մթնոլորտային թթվածինը: Ուշադրություն