1. Նկարում քանի՞ եռանկյուն է պատկերված:

.

1. 11
2. 20
3. 34

Հին դարերում թիթեռնիկին անվանել են թռչող ծաղիկ, քանի որ այն ծաղկի պես գեղեցիկ է եղել։ Թիթեռնիկի գույնզգույն թևերն անհրաժեշտ են, որպեսզի նա պաշտպանվի գիշատիչներից։ Թիթեռի վառ գույները նշանակում են, որ նա կամ թունավոր է կամ վատ համ ունի։ 
Երբ թիթեռն իր թևերն ամբողջությամբ բացում է, դրանց վրա կարելի է նկատել «աչքեր»։ Այդ աչքերը թշնամիներին խաբելու

 համար է, քանի որ այդ դեպքում թվում է, թե դիմացը ոչ թե թիթեռ է կանգնած, այլ փոքրիկ գազանիկ։
Թիթեռները լինում են ցերեկային և գիշերային։ Բոլոր ցերեկային թիթեռների բեղիկների ծայրերն ավելի հաստացած են, քան գիշերայիններինը։ Գրեթե բոլոր ցերեկային թիթեռներն իրենց թևերը հեշտությամբ ծալում են մարմնին ուղղահայաց։ Գիշերային թիթեռերը հանգստի ժամանակ սովորաբար թևերը բացած են պահում։ Ցերեկային թիթեռներն ունեն վառ երանգներ ու ծաղկից ծաղիկ են թռչում հանգիստ, առանց շտապելու։ Գիշերային թիթեռներն ավելի համեստ գույներ ունեն՝ մոխրագույն կամ շագանակագույն երանգների։ Այդ իսկ պատճառով ցերեկը դժվար է նկատել հանգստացող գիշերային թիթեռին։

Թիթեռների կյանքն հիմնականում թռիչքներվ։ Որոշ թիթեռներ կարող են նույնիսկ միջմայրցամաքային թռիչքներ կատարել։ «Ծովակալ» տեսակի թիթեռները Եվրոպայից թռչում են դեպի Աֆրիկա՝ ձվադրելու համար։ Իսկ նրա սերունդներն արդեն հաջորդ տարի Աֆրիկայից թռչում են դեպի Եվրոպա։ Նման թռիչքը շատ էներգիա է պահանջում։ Իսկ այդ էներգիան թիթեռները ստանում են ծաղիկների նեկտարից, որոնք նրանք ծծում են խողովականման կնճիթներով։ Թիթեռները, թռչելով ծաղկից ծաղիկ, փոշոտում են ծաղիկները։ Նրանց մարմինների ու թաթերի վրա կպչում է մի ծաղկի փոշին և այդպիսով տեղափոխվում այլ ծաղկի վրա։
Գիշերային թիթեռներն ունեն այնպիսի օրգաններ, որոնք անտեսանելի ճառագայթները դարձնում են տեսանելի։ Դրանց շնորհիվ էլ թիթեռները մթության մեջ կարողանում են գտնել ծաղիկներ։
Ոչ բոլոր թիթեռներն են սնվում ծաղիկների նեկտարով կամ մրգերի հյութվ։ Որոշ թիթեռներ արնախում են։ Նրանց կոշտ կնճիթը կարող է խրվել մաշկի մեջ։ Նման թիթեռ-վամպիրներ ապրում են, օրինակ, Սիբիրում։
Որոշ արևադարձային երկրներում ապրող թիթեռներ սնվում են կենդանիների լորձային արտադրություններով։ Այդ թիթեռների պատճառով հիվանդությունները տարածվում են։
Շատ հետաքրքիր է թիթեռի զարգացման երևույթը։ Թիթեռի կողմից դրված ձվից դուրս են գալիս թրթուրներ, որոնք իրենց

 կյանքի ընթացքում անընդհատ ուտում ու մեծանում են։ Այնուհետև մեծացած թրթուրները վերածվում են հարսնյակի։
Մարդկության համար ամենաօգտակար թիթեռը թթի շերամն է, որն արտադրում է մետաքս։ Այս թիթեռների արուները նույնիսկ հետ են սովորել թռչելուն։ Մինչ հարսնյակ դառնալ, այս թիթեռի թրթուրները հարսնյակի պատյանը գործում են մետաքսյա ամուր թելից։

Երկկենցաղների արտաքին կառուցվածքըԵրկկենցաղները ցամաք դուրս եկած առաջին ողնաշարավոր օրգանիզմներ են: Այս դասին պատկանող բոլոր կենդանիները հասուն վիճակում շնչում են թոքերով, ունեն եռախորշ սիրտ և արյան շրջանառության երկու շրջան: Ողնաշարավորների ենթատիպում երկկենցաղները ամենասակավաթիվ օրգանիզմներն են, ունեն մոտ 4,5 հազար տեսակ: Երկկենցաղները ձվադրում են ջրում: Այստեղ է անցնում նաև նրանց կյանքի թրթուրային շրջանը: Միայն կերպարանափոխվելուց և հասուն ձևի վերածվելուց հետո նրանք կարող են ապրել ցամաքում: Դրանով էլ պայմանավորված է դասի անվանումը: Մոտավորապես 300 մլն տարի առաջ երկրագնդի կլիման շոգ էր, հետևաբար ջրամբարները ցամաքում էին և աղքատանում թթվածնով: Այդ պայմաններում հնագույն վրձնալողակ ձկները, դուրս գալով ցամաք, հավանաբար սկիզբ տվեցին հնադարյան առաջին երկկենցաղներին՝ ստեգոցեֆալներին: 

Երկկենցաղները տարածված են բոլոր աշխարհամասերում՝ բացի Անտարկտիդայից: Նրանք ապրում են լճերի, գետերի ափերին, ստվերոտ ու խոնավ անտառներում, ճահճոտ վայրերում: Երկկենցաղները ակտիվ են ջրում օրվա բոլոր ժամերին, ցամաքում օրվա մեծ մասն անցկացնում են արևի ուղղակի ճառագայթումից պատսպարվելով: Ցամաքում գիշերը երկկենցաղները դուրս են գալիս որսի:Երկկենցաղները սառնարյուն կենդանի օրգանիզմներ են:Այդ իսկ պատճառով նրանք ակտիվ են միայն տարվա տաք եղանակներին: Բազմացման շրջանում նրանք մոտենում են ջրամբարին: Այնուհետև ձմեռում են կա՛մ ջրամբարի հատակին, կա՛մ ցամաքի վրա՝ թաքստոցներում, քարերի տակ և այլն: Երկկենցաղների մեջ տարբերում ենք. անպոչ երկկենցաղներ՝ դոդոշներ, գորտեր, ծառագորտեր:պոչավոր երկկենցաղներ՝ տրիտոններ, սալամանդրաներ:անվերջույթ երկկենցաղներ՝ որդուկներ: 

Ցամաքային կենսակերպով պայմանավորված երկկենցաղների համար հատուկ կարևորություն է ստացել մաշկը:Երկկենցաղների մաշկը մերկ է, զուրկ է թեփուկներից: Սակայն դրա փոխարեն այն հարուստ է լորձ արտադրող գեղձերով: Որոշ երկկենցաղների լորձը խիստ թունավոր է, որի համար նրանք որս չեն դառնում այլ գիշատիչների համար: Հարավային Ամերիկայի փոքրիկ ծառագորտի մեկ առանձնյակի լորձը բավական է 1500 մարդ սպանելու համար:Այն օգտագործում էին ացտեկներն ու մայաները՝ թունավոր նետեր պատրաստելու համար: 

 Լորձը պաշտպանում է մաշկը բակտերիաներից և փոշուց: Լորձի շնորհիվ երկկենցաղների մաշկի մակերեսին առաջանում է հեղուկ թաղանթ, որի մեջ լուծվում է մթնոլորտային թթվածինը: Ուշադրություն

Ամբողջ աշխարհում գոյություն ունի մոտ 10 672 թռչունների տեսակ: Հայաստանում կա ավելի քան 350 թռչունների տեսակ, որից 96-ը գրանցված է  Հայաստանի կարմիր գրքում:

• Բալոբան բազեների կարգի գիշատիչ թռչուն։ Բալոբանը շիկամոխրագույն է, նստակյաց, հանդիպում է լեռնատափաստաններում, մերձարևադարձային շրջաններում, ձմռանը՝ նաև Արարատյան դաշտում։ Ունի սուր ձայն։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։
  Հայաստանում նստակյաց, բնադրող տեսակ է, հանդիպում է Երևանի շրջակայքում, Գավառի, Վայքի, Արարատի, Վարդենիսի, Ճամբարակի, Ստեփանավանի, Թալինի, Էջմիածնի շրջաններում։Տարածված է Արևելյան Եվրոպայի տափաստանային և անտառատափաստանային գոտիներում՝ մինչև Նախակովկաս, Ղազախստան, Միջին Ասիա, Արևմտյան Սիբիր, Ալթայ, Տուվա, Անդրբայկալ։Ապրում են Ախուրյանի հովտի՝ ծառերից զուրկ կիսանապատային տեղամասերով շրջապատված ժայռային զանգվածներում։ Ներկայումս ապրելավայրերն ինտենսիվորեն օգտագործվում են որպես արոտավայրեր։ Բները սովորաբար տեղադրված են ժայռեզրերին և խորշերում։ Բնադրում են ծառերի վրա, ձվադրում են ապրիլին՝ դնելով 1-6, ավելի հաճախ՝ 3-4 ձու։
  Հայաստանի համար անհետացող տեսակ է։ Գրանցված է նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

• Փասյանները շատ գեղեցիկ թռչուններ են որոնք պատկանում են փասյանական ցեղին։ Այս անկրկնելի թռչունների անունը տեղ է գտել կարմիր գրքում։Հայաստանում Անդրկովկասյան փասիանի արհեստ, բազմացման և բնության մեջ վերավարժեցման աշխատանքներն անհաջողության են մատնվել՝ թաքստոցների բացակայության և գիշատիչների առկայության պատճառով։ Հաջողությամբ հարմարվում և բազմանում է անազատ պայմաններում։ Շքեղ փետրավորումը գայթակղում է սիրող, և մարզ, որսորդությամբ զբաղվողներին։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։Բնակվում է դաշտեզրերի եղեգի, ուռենու և մոշենու խիտ մացառներում։ Հայաստանում չնչին թվաքանակով (1-7 թռչուն) գրանցված է Սյունիքի մարզում (Կապանի, Եղվարդի, Շվանիձորի ծայրամասերում)։Բույնը ոչ խորը գավաթաձև փոսիկ է, ցամքարը՝ չոր խոտաբույսերից։ Բնադրում է գետնին՝ խիտ թաքստոցում։ Դնում է 45 մմ տրամագծով, կանաչ-դարչնագույն 8-15 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 21-23 օր։ Ձագերը աներեր թռչելու ունակություն են ձեռք բերում կյանքի 50-57-րդ օրը։

Կարմիր գիրքում գրանցված թռչունների ցանկ.

Մեծ ձկնկուլ, Կանգրափետուր հավալուսն, Շիկակարմիր տառեղ, Տարգալակտուց, Քաջահավ, Թշշան կարապ, Մոխրագույն սագ, Խայտաբադ, Մոխրագույն բադ, Լայնակտուց բադ, Մարմարյա մրտիմն,  Սպիտակագլուխ բադ, Սպիտակապոչ արծիվ, Օձակեր արծիվ, Տյուվիկ, Քարաարծիվ, Գերեզմանաարծիվ, Տափաստանային արծիվ, Գառնանգհ, Սև անգղ, Սպիտակագլուխ անգղ, Դաշտային մկնաճուռակ, Մարգագետնային մկնաճուռակ, Տափաստանային մկնաճուռակ, Սափսան, Բալոբան, Աղավնաբազե, Վայրի հնդակահավ, Ֆասիան, Թուրաջ, Մոխրագույն կռունկ, Սուլթանական հավ, Ոտնացուպիկ, Ճախրուկ, Բջակտուց, Սևափոր դռլոն, Թավշաոտ բվիկ, Կանաչ մեղվակեր, Փայտփոր, Սովորական ֆլամինգո, Հայկական որոր, Կովկասյան մայրեհավ, Հավալուսին և այլն:

1  լինել առողջ
2   կարողանալ մաքուր օդ շնչել
3   քնել
4   ունենալ ընկերներ
5   լինել սիրված
6   ունենալ հաջողություններ սպորտում
7   ապրել բնակարանում
8   գովեստի արժանանալ ուսուցչի կողմից
9    ամուսնացած լինել
10   ցանկացած պահի կարողանալ որևէ բան խմել
11   ստանալ աշխատավարձ
12   զրուցել դասընկերների հետ
13   ունենալ առողջության ապահովագրություն
14   երաժշտությամբ զբաղվել
15   նկարել նկար
16   տաք ուտեստ ուտել
17   ուշ ժամի երթևեկել միայնակ
18   լինել հարուստ
19   նավարկել աշխարհի շուրջը
20   ունենալ բաճկոն
21   ունենալ ABS համակարգով ավտոմեքենա
22   հեծանիվը թողնել առանց կողպելու
Ավելացում
 23. Հասկանալ կողկինիդ և մտնել նրա դրության մեջ
24. Ընդունել ճիշտ խորհուրդ
25Վարվել դիմացինիդ հետ ինչպես կուզենայիր քեզ հետ վարվեին
26 Կարողանալ երբեմն ասել ոչ
 27. Խնայել ժամանակը 

Մասնակիցներ՝ Անիտա Գրիգորյան, Լուիզա Թովմասյան, Լաուրա Սարգսյան։

Թռչունները մեր բնության բաղկացուցիչ մասն են: Կկուներ, արծիվներ, կանարներ. Այս թռչուններից յուրաքանչյուրն իր տեսակով գայթակղիչ է: Թռչունների մասին հետաքրքիր փաստերը եզակի գիտելիքներ են ոչ միայն երեխաների, այլ նաև հին սերունդների համար:

 Աշխարհի ամենագեղեցիկ թռչունները Նոր Գվինեայի «Paradise Birds» կոչվող թռչուններն են: Այս թռչնատեսակների միայն արուների փետուրներն ունեն յուրահատուկ գունավորում: Նոր Գվինեայում ապրում է 39 յուրօրինակ տեսակ: Իսկ ինչո՞ւ է միայն արուների մոտ այսքան գեղեցիկ գունավորում:

  Այս բոլոր թռչունները բեղմնավորման սեզոնին էգին գրավելու համար պարում ու երգում են, և այն արուն, որի պարն ու երգը ավելի գեղեցիկ է, էգը նրան էլ ընտրում է:

1. Այսօր մարդիկ գիտեն Երկրի վրա բնակվող թռչունների 10 694 տեսակ:

2. Թռչունների մասին հետաքրքիր փաստերը հաստատում են, որ մեկ թռչնի ձվի դեղնուցների ամենամեծ քանակը 9 հատ է:

3. ostայլամի խաշած ձուն եփելու համար այն պետք է եփվի 1,5-2 ժամ:

4. Աշխարհում միակ թռչունը, որն ընդհանրապես թևեր չունի, կիվին է:

5. Թռչունների մարմնի ջերմաստիճանը 7-8 աստիճանով բարձր է մարդկանցից:

6. Թռիչքի ընթացքում արագիլները կարողանում են քնել առանց գետնին սուզվելու:

7. Թռչունները չեն կարող քրտնել:

8. Կոլլարի ձուն ամենափոքրն է աշխարհում:

9. Թռչնի փետուրներն ավելի շատ են, քան նրա ոսկորները:

10. Դելֆիններից ու մարդկանցից բացի, թութակները ունեն հետաքրքիր անուններ: Թութակի ծնողները իրենց ճտերին անուններ են տալիս ծլվլոցով:

․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․———————————

Թռչուն որը գրանցվել է կարմիր գրքում։

Արտաքին կառուցվածք

Մարմնի երկարությունը 15-16 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 24-27 սմ։ Հասուն արուի գլուխը կապույտ-մոխրագույն է, ակնօղակը՝ բաց դեղնավուն-սպիտակ, կոկորդը և բեղերը՝ դեղնավուն։

Մարմինը ներքևից բաց դարչնագույն-նարնջագույն է՝ ավելի բաց գույնի խայտերով։ Էգն ավելի խամրած է՝ թույլ խայտերով։ Երիտասարդը դարչնագույն-մոխրագույն է, մարմինը վերևից՝ մանր խայտերով, բեղերը և կոկորդը սպիտակավուն են։ Ծարավը հագեցնելու և լոգանք ընդունելու համար հաճախ թռչում է դեպի աղբյուրները։ Բնակվում է չոր, քարքարոտ լեռնալանջերին։

Սննդառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սնվում է սերմերով, որոշ անողնաշարավորներով։

Չու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի երրորդ տասնօրյակ-մայիս ամսվա ընթացքում։ Արուների երգը լսվում է, և հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մինչև հուլիսի առաջին օրերը։ Ձվադրման պատրաստ բները հայտնվում են մայիսի երկրորդ կեսից հունիսի վերջը։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 115 մմ), նոսր, չոր բույսերից, բնադրում է գետնին։ Ձվերը բներում հայտնվում են բնադրման հաջորդ օրը։

Դնում է 20 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ դարչնագույն ու սև պտերով 5-6 ձու։ Հունիսի առաջին կեսին թխսակալողներին զուգահեռ հայտնվում են նորելուկ ձագեր (1 ժ ընթացքում էգը կարող է ձվերը թխսակալել 3 անգամ՝ 10-15/7 մեկ)։ Ձագերը բնից դուրս են գալիս 8-11 օրականում։ Ձագերին կերակրում է մայրը (10-ժամյա դիտարկումների ընթացքում էգը ձագերին կերակրել է 29 անգամ, արուն՝ 6)։ Վարժ թռչող և ինքնուրույն կերակրվող երիտասարդ թռչունները գրանցվել են հուլիսի վերջին։

Կիսաանապատների յուրացման հետևանքով տարածման շրջանները խիստ կրճատվել են։

Տարածվացությունը

Տեսակը տարածված է Անդրկովկասից և Թուրքիայից մինչև Իրան և Թուրքմենիայի հարակից շրջաններ։ Հանդիպում է Հայաստանի հարավարևելյան շրջանների կիսաանապատային տեղանքներում, ինչպես նաև Արագածի և Փամբակի լեռնաշղթայի հարավային լանջերին` մինչև ծովի մակարդակից 1900 մ բարձրություններ։

ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում ընդգրկված է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակը և դրա փոփոխման միտումները սակավաթիվ է։ Թվաքանակի արդի վիճակը գնահատելու համար տվյալները բավարար չեն։ Հարմար բիոտոպերում հանդիպումների հաճախականությունը բավականին բարձր է։

Վտանգման հիմնական գործոններից է կիսաանապատային ապրելավայրերի յուրացումը տնտեսական նպատակներով։

Նշել փաստեր հեթանոսական կրոնի մասին։

Հին հայկական հեթանոսական կրոնը ձևակերպվել էր հայկական ցեղերի կրոնական ըմբռնումների հիման վրա։ Եթե նախորդ շրջանում 6-4-րդ դարեր հայկական կրոնի մեջ դեռևս գերակշռում էին բնապաշտական և կոսմոգոնիական պատկերացումներն ու նրա մեջ որորշակի երևում էին նաև հայ ժողովրդի կազմի մեջ մտած առաջին ցեղախմբերի տեղական աստվածությունների հետքերը, ապա այժմ վերջնականապես ձևավորվել էր ամբողջ հայ ժողովրդին պատկանող մարդակերպ աստվածների մի համակարգ, որը միավորվել էր ոչ միայն ազգակցական ընդհանուր կապերով, հայր աստծու գլխավորությամբ, այլև նվիրապետական սկզբունքներով, երբ յուրաքանչյուր աստծու կամ աստվածուհու հատկացվում էր իր որոշակի տեղը և դերը, որոնք ավելի ընդհանրացված, հաճախ վերացական բնույթ էին կրում և ընդգրկում էին ոչ միայն բնության երևույթների, այլև հասարակական հարաբերությունների ոլորտները։
Հայկական աստվածների համակարգը կամ պանթեոնը բաղկացած էր բազմաթիվ աստվածություններից, որոնք կապեր և զուգահեռներ ունեին փոքրասիական և իրանական միջավայրում։

Ինչպիսի՞ վերաբերմունք ուներ Տրդատ 3-րդ Մեծը Քրիստոնեական կրոնքի նկատմամբ 301-ից առաջ և հետ։

Հայ պատ­մա­գ­րու­թյան հա­մա­ձայն, երբ 287 թվա­կա­նին Տր­դա­տը հռո­մեա­կան զոր­քի օգ­նու­թյամբ վե­րա­դառ­նում է Հա­յաս­տան վե­րա­գ­րա­վե­լու իր հոր գա­հը, ճա­նա­պար­հին զո­հեր է մա­տու­ցում Անա­հիտ հեթանոսական աս­տ­վա­ծու­հու մե­հյա­նին: Իր զի­նա­կից­նե­րից Գրի­գո­րը քրիս­տո­նյա լի­նե­լով հրա­ժար­վում է զոհ մա­տու­ցել: Այդ ժա­մա­նակ Տր­դա­տին հայ­տ­նի է դառ­նում նա­և, որ նա իր հոր` Խոս­րով Բ-ին սպա­նող Անակ իշ­խա­նի որ­դին է: Տր­դա­տը հրա­մա­յում է նրան գցել Ար­տա­շա­տի ստո­ր­եր­կ­րյա բան­տը, որ սահ­ման­ված էր մա­հա­պարտ­նե­րի հա­մար: Նույն թվա­կա­նին Տր­դա­տը եր­կու հրո­վար­տակ է ար­ձա­կում: Առա­ջի­ն հրովարտակով հրա­մա­յում է Հա­յաս­տա­նի մեջ գտ­ն­վող քրիս­տո­նյա­նե­րին կապած ար­քու­նիք բե­րել եւ նրանց ու­նեց­ված­քը բռ­նա­գ­րա­վել, իսկ եր­կ­րոր­դով մա­հա­պա­տիժ է սահ­մա­նում քրիս­տո­նյա­նե­րին թաք­ց­նող­նե­րի հա­մար:

Ո՞վ էր Գրիգոր Լուսավորիչը։

Լուսավորիչ Գրիգոր Լուսավորիչ, եկեղեցական, քաղաքական գործիչ, Հայոց եպիսկոպոսապետ՝ 302 թվականից, Հայոց արքա Խոսրով Բ-ին սպանած ազգությամբ պարթև Անակ Պարթևի որդի։